Literarishe bleter · 1928-07-13 · 28 (13.7.1928) · p. Seite 540

28?א ליסוראר י*ז נלןסןר 540 און נישס רײסן אין די אױגן — הזןס געםעדןרס א הי1* 1יסל קנעלונג. דאס ײדישע םעאםער הןםגעוזיס נישס!אדארםס סארםאכן די םיר םאר ארנשסײנען אבער ארנשםײן האט אױך נישם גע- דארםט אװעק םון ײדישן סעאסער. אםת, דעם ײדישן םעאםער איז גןןך דער עאנריף .רעזשיסער*, * םרעפדער קלאנג. עם;אן נןןך נישט םארםראבן א ,רעזשיסער״ װאם זאל נישם זײן אן אקטיאר, א געשעםסס־םירער, אינםםיביענט, אדער לםחות א סוםלער. (װעל- כע םרופע ח ץ .די װילנער* האס זיך םארגונען עו נעםען—זאל זײן צו אײנצלנע םיעסעס — א רעזשיסער אן אנדערע זײסיקע סיגקעיעס)? אבער אויך אויף דעם האס ארנשטײן נעדארםם געםונען א םיםל. װאם האס ער געסון, װען ער האס אין װארשע נישם גע- םינען קיץ ם־יליש סעאםער, װאם זאל װעלן אויםםירן דעם גולםז ער האם אלײן ארגאגױירס די אויםסירונג. ער דאם אװעקגעלײנס אן א״שיעור םי און ענערגיע, און ער האם זיך ארויסנעװיזן םאר אן אױסנעצײכנטן ארגצניזאםאר. אנסאפבל און םאסע, דעקאראציע און קאסםױםען, רעקלאםע און םראפאגאגדע, סעאסער באזוך און פרעםע זענען געװען נלעצנד ארגאניזירס און אםילו דעס נויסיקן— נישם קלײנעם—קאפ־םאל האט ער אויך אויסגעבראכם. בלײבם א קשיא: םא־װאס האס ער נישם נעםון דאס אלץ ארויםצונרענגען א ײדישע אויםפירונג, צו אר״אניזירן א ײדישע סרופע? עס איז דא אין פוילן ארם םאר סיר ביז םינף קינםסלערישע סרופעס. דערװײל האבן םיר בלױז אײנע. םארװאס שטעלם זיך פ. ארנשםײן נישם בראש םון א צװײםער, א דריסער ז װאלם דער אפהילך נעװען א שװאכערער, דער ערםאלג א װינציקערער, דער אויפםו פארן ײדישן טעאטער א קלעגערער? דאס איז אונזער םענה צו םארק ארנשסײן. םארגעסענע אטאװיזםען, דרעמלריקע םאסן-אינססינקםן װערן װאך, װען דו ז־צסט אין סעאםער. אין די סיםססע שיכסן פון זײער נשםה-ססרוקםור, אין זײער אונסער״באװוסטזײן, אין זײערע מאסן- א־נססינקטן םילן און רעאנירן די אלע מים שפראכלעכער אםיםי■ לאציע איבערגעםינקעװעטע — ײדיש. דעריבער האם ״דיש סעא- סער אזא כוח אויך אויף די, צו װעלכע דאם ײדישע װארס דער- גײס איגגאנצן נישס אדער בלויז זעלסן. דערפון נעמם זיך דער גראנדיעזער דערםאלנ םון ײדישע אויפםירונגען, אפאל אין רוס- לאנד אויםערן תחום, הײנם אין רוםעניע, דײסשלאנד, בעת די זעלבע פיעסעס אויף רופיש, דײטש, רוםעניש האבן אדער אינגאנצן א דורכםאל אדער רוםן ארויס זײעד א שװאכן״אפהילך. נאך א םאסיװ איז סאראן אין דער דאנדלינג״םון ם.ארנשםײן. אויף א "םארזאםלוננ פון פען-קלוב האט ער זיך געקלאנט: .אפ- געשלאנן די שװעלן סון ײדישן םעאסער. בחנס. קײן ארבעם נישם געפונעי.* יענע סענה האלפ איך םאר א גערעכסע. איך האב נעזען ארנשםײנם ארבעס אויף דער ײדישער בינע. אן אױםפי־ונג פין ז־ין אײנענעכ .װילנער בעל ד.1יתל* בײ די װילנער םיס נײן יאר צוריק און א צװײטע םון ה. םעקלערם .ױכור׳ אין קאםינםקי- םעאטער םיש דרײ יאר צוריק. דאם זענען קיץ .אנטפלעקיגגען* נישט נעװען. אבער זויבערקײם, ציכטיקײם, גרונסלעכע צוגרײםונג, געניטע םירונג האס זיך נעפילט אין צײדע. און װי אפט סרעסט םען דאס אויף אונזער 1ינע? א סך צו םארדאנקען דעם רעזשיסער האבן ג״עהאט די ארטיםםן. דאס האט םען געזען בםרט אין .יזכור״. דער אנםאםבל םון קאםינסקי־טעאסער איז דעםאלס געװען אזוי־ נער, װאם רוםט זיך בײ אינז אן ״אפערעטישער״״און דער גאנצער רעפערכואר פריער און שפעסער איז באשסאנען םון די באװוססע אפעריקאנער םאכערײקעס. אויספירן בײ אזעלכע באדיננונגען א דראפאטישע לעגענדע אזוי, אז זי זאל גישט גרילצן אין די אויערן ב י י י ע ל. ב מ י ל־־ ך ( א ש פ ו ע ס ) אין ניו יארק: נא און זע, אז כ׳לעב נישם םון דער םעדער... אז אםתער אמעריקאנער, האלם זיך ױנג. כאםש ר׳איז אלס זעכציק יאר, ער לערנם און לײענס א סך. אק דער ערשםער צײס האס ער זיך םארנוםען מים סאציאלע סראגן. ם׳איז דאמאלס אין אםעריקע אנגעגאנגען א קאמף צװישן די סאציאל-דעםא־ קראסן און אנארכיםםן. אב. קאהאן, דער הײנסיקער רעדאקםאר פון ״פארװערסס׳, איז דאמאלם געװען רעדאקסאר םון דער ׳ארבעםער־צײטונג׳, און םילך האם אין דער דאזיקער צײםונג געפירם א כםדרדיקע אגיסאציע םאר סאציאל-דעםאקראסיע, װעלכע האם זיך ערשם אנגעהויבן אין אפעריקע — שפעםער האס ער געארבעט אין גמעם אלע ײדישע צײםונגען. אין 1907 איז םילך געװען דער רעדאקםאר םון דעם זשורנאל .צוקונםם׳. שפעםער געשריבן װעגן ײדיש׳פאליםישע םראגן און אין 1919 םארעפנסלעכס דרײ בענדער געקליבענע שריםטן. אין דער מלהמה-צײט ארױסגעלאזם א בוך .סאציאליזם, מלחםה און נאציא• נאליזם־, האס איבערגעזעצם אויף ײדיש א רײ ביכער םון דער דײי סשער און העברעישער ליטעראסור, איצם האס ער איבערגעזעצט פלאסאנם װערק. זײן לעצםע ארבעם איז א ביך א. נ. .םילא• זאפישע שםועסן׳, ארסיקלען, װאס זענען געװען בשעתם םאר• עםנםלעכט אין דער .םרײער ארבעםער שםיםע*. םילך האס אױך םארעפנםלעכם ארבעםן אין ענגליש. יז פילך קאן דאם אמעריקאנער ײדנסום אן םםק זײער , גרינםלעך. און ס׳איז אינםערעםאנס צו הערן זײן פײנונג װעגןי דער אנסװיקלונג םון דער ײדישער קולסור אין אםעריקע. י. םילך האט געזאגט: — די געשרײען װעגן אונםערגאנג םין דער ײדישער אין פױלן קען מען יעקב םילך זײער װײניק, כאסש מילך איז א גע־ בוירענער אין װארשע. װען מילך איז ארויסגע■ פארן פון װארשע קײן אמעריקע—אין יאר 1891— איז נאך די ײדישע ליטע• ראטור אין פוילן געשםא• נען בײם סאמע אנהויב. פרץ איז נאר װאס געהאט געקומען קײן װארשע, מען איז נאך געװען םאר• םון מיס השכלה, און י. מילך צוזאמען מים דעם באקאנסן משכיל םײגנבוים האבן עוםק געװען אין ,פארשפרײםן בילדונג צװישן די םינסטערע מאםן• י. מילכם אײגנסלעכע ליםערא• רישע ארבעט האם זיך ערשט אנגעהויבן אין אםעריקע, װו ער איז תיכף ארײנגעטרעטן אין דער ,ארבעסער־צײטונג׳ אלם... הומאריםם... י. מילך איז םון די געצײלטע ײדישע עלסערע שריםט• שטעלער, װאס .מאכן נישם קײן לעבך םון ליםעראםור. אין שמועס האט ער דאם מיר איבערגעחזרט עסלעכע םאל און םים שטאלץ מיר געװיזן די םאטאגראסיע פון זײן םאבריק ־עקב םייך