Literarishe bleter · 1928-07-13 · 28 (13.7.1928) · p. Seite 539

539 ליטערארישע בלעטער ז 28 'א מעםןןדע, נישם קײן שפראך און נישם קײן אינסעליגענץז פארװזןם שװײגן זײ? םארװןןם שװײגן אונזערע בעסערע םעאטער-שרײבער, װןס הזןבן. גןט בו דאנקען, נישט ארויסגעגעבן דעם לעק• םיקןןן א הכשר אײדער ער איז ארויםז זזןל באבײטנס דער עולם זײן געװןןרנס און װיסן, אז אורםײלנדיק לוים די מוםטערן (און געװײנלעך גיט מען די בעםטע מוםטערן, װײל מען װיל די ,סחורה• םארקויםן), װעט דער לעקםיקאן םון ײדישן סעאטער זײן אבוך, װןןס װעט דער ײדישער שפראך און קולטור קײן כבור נישם ברענגען. גענטע אקטיןןרן. װןןם טוען זײ דןןרטז האלםן זײ אויך, אז אלעקםיקןןן דארף באשטײן פון אינסינואביעס, רכילות, נישט• געשםויגענע מעשױת און שלעכםער עבריז האלסן זײ אויך, אז א לעקסיקזןן דארף זיך םארװאנדלען אין ,א בינםל בריװ׳־זאמלונג, געשריבן אין דעמזעלבן נוםח און סטילו זעען זײ דען נישט אײן, אז אזא גראנדיעזע ארבעט םון שאםן א לעקסיקזןן םון ײדישן סעאטער הןןס גענוםען אויף זיך א םענטש. װןןם חוץ אמביביע םארםןןגט ער גןןרנישס: נישט קײן שום קװאליםיקאביעם, נישט קײן װיםן, נישם קײן אונזערע טענור־־ז צו מארק ארנשטײן ד״ר פיכאל װײכערט/וזארשע דערװײל אויםן טעאטראלן באדן. װי זעס עס אױס באמת םיט די ,ברײסע מאםן״ אין פוילישן םעאטערז איך םײן, אז עס װעט זיך נישט געםינען קײנער, װאס זןןל װעלן זאגן, אז דאם פױלישע סעאטער איז א םאסן-םעאטער. דער פוילישער פשוסער מענשש, דער ארבעסער און דער פויער, שטײס נאך הײנט איננאנבן םחוץ דער אםיביעלער םעאטער-קונסט. דאס איז א פועל ױבא םון דעם אנטװיקלונג-פראבעס פון פוילישן סעאטער. עס איז בשעתו געבוירן אויםן קעניגלעכן הויף, עס הןןט זיך דאן פאםעלעך אראסגעלאזט בו דער העכערער און םיםעלער שלאכסע, שפעטער בום רײכערן בירגערסום און בײם קלײנבירגערטום האט עם זיך אפגעשטעלט. װײםער ארןןפ איז עם נישט דערנאנגען. איז ןןבער דאס פוילישע בירגערםום דערבויגן נעװארן אין אזא גײםט, אז אלץ, װןןס ײדיש, איז םאר אים טרײף, נישס בלויז םרעמד און װײם, אױך עקלדיק און עיפושדיק. און איך קזןן םיר נישט פאלן, אז א פוילישער קלײנבירגער — םיט געב״לטע אויס- נעםען — זאל פועלן בײ זיך בו באזוכן א ״זשידאװסקע* סאר- שםעלונג. דןןס װןןלס נןןר געקןןגט פאסירן, װען די פיעםע װןןלט אים דערלאננט געװזןרן דורך ״זײן״ שסענדיק טעאםער. יעדעס סעאטער, װןןס עקזיסטירט אלענגערעבײט אויף אבאשטימט ןןרס, שאפם זיך א געװיםע באל שטענדיקע באזוכער. דער דײטש רוםט זײ ,שטאם-סובליקום״, אין אםעריקאנער ײדישן כעאסער הײםן זײ .סאשריאטן״. אם אזעלכע פאטריאטן קוקן אן אלץ, װאם םען װײזס זײ. עס קןןן זײ יאחר-השעשה נישס געםעלן, ןןבער זײ קו- פען עס זען. איז ןןבער דאס אופגליק, װןןם דאס שטאם-פובליקום םון פוילישן טעאטער רעקרוסירם זיך אין א גרויסער באל, און ם׳קאן אםשר זןןנן אין דער מערהײס — םון ײדן. איך םײן, אז אץ בײדע םאלן װעל איך קײן טעות נישט האנן: ערשטנס, אויב איך װעל זאנן, אז די באל םון פוילישע באזוכער איז אויםן ,נולם״ נישט געװען קײן איבעריק נרויסע. בװײםנם, אויב איך װעל האלסן, אז אין א גרויסער םאס איז דער גולם נעװען אויםגערעכנם אויםן ײ ד י ש ן באזוכער. אין םײן בװײטע םײנונג םארשטארקט פיך אויך די ברײטע רעקלאםע אוי פראפאנאנדע פבד דער אונטערנעםוננ אין דער ײדישער םרעסע און דער ײדישער נעזעלשאםט. און אט אין דעם פרט — םײן איך — האבן די אײנאר- דנער פון דער .גולם״-אױםםירונג און ענלעכע איםפרעזעס אםקח- סעות. זײ רעכענען אױס אויפן ײדישע םאסן-באזוכער און זײ װערן דאן אנטסוישט. עס איז אמת, אז די שפראכלעכע אסימילאביע םאר• שסרײט זיך. עס איז א אםת, אז א םײל םון אונזער בירגערטום רעדט און לײענם םויליש. דאם שאםס א םעגלעכקײט, אז עם זאל עקזיםסירן אין לאנד דרײ פוילישע בײסונגען פאר ײדן. אנער פונקם אזוי אםת איז, אז נישט אײן פויליש טעאטער ם*י ײח ק#ז עקזיםטירן. הײנםיקן םאג נישט. סעאטער איז נישט בײטונג, נישט בוך. בײטוננ רעדט בום יחיד, טעאםער בום כלל. בײטוננ אסעלירס בום םארשסאנד, סע- אטער בו די חושים. דאם געדרוקסע װארס באנעמססו פיטן מוח, דאם געהערםע םון דער בינע פיטן בלוש. 'םארבאהאלסענע דראנגען, נישט װעגן דער קינססלערישער זײט םון דער פוילישער ,נולם׳-אויםםירונג אין בירק קום איך דא םיט םענות בו םארק ארנשסײן. הגם נישט אײן םענה װזןלס איך געקאנס בו אים הןןבן אויך אין דעם סרט.• לפאי הןןס ער דעם פראבלעם םון געראנגל בװישן באשעםער און שאםונג, גײםט און ססיכיע םארביםן אויף אן ערןןסישער געשיכטע און אזוי-ארום לײװיקס פרןןבלעם-שםעלוגג אראפנעדריקם, םארםלאכטז לםאי הןןט ער ארויםגעבראכט די דראפע אין ב י ר ק, װו אין װײםן און הוילן חלל םוזן םארלוירן װעדן די װירקונגען, װאס זענען אויסגערעכנס אויף ענגשאםט, דערדריקוגגז לםאי הןןט ער אײנגעבעט די פוילישע אויםםירונג אין העברעישן סינאגאגאלן כןןר-געזאנג, װןןם איז אזוי םרעםד דער פוילישער שפראך און קולסור, װעלכע איז אדורכנעזאפם םיט רויפיש־קאטױלישן גײסט. און אױב איך האב שױן יןן דערםןןנט די נענאםיװע זײטן, איז א ױשר נישם בו פארשװײגן די סאזיםיװע. עס איז געװען א םפעקסאקל םיט שײנע — הגם נישס םארבונדענע דורך אן אײנ• הײםלעכער אידעע — װירקוגנען םאר אויג און אויער, בםרט אין די מאסן-סבעגעס. די אויםםירונג איז נעװען א װיבערע, רי בוגרײ- סוגג א גרינסלעכע. דןןס איז א סאפלס םארדינסס, אויב פען נעפט אין באסראכט, אז דער רעזשיסער האס נישס געהאם בו טון םים א שסענדיקער און אײננעםונדעװעסער טעאםראלער אינסטיטוביע, אז אלץ איז בונויםנעכראכס און בונויםנעקליבן נעחיארן ספעביעל בוליב דעם אײנביקן ספעקטאקל. האם זיך געסאדערט אן א שיעור םי און ענערגיע, בו באהערשן דעם גאגבן אפאראס און דערםירן אים בו אן אױפםירונג. םיזאנסבעניש און דעקןןראסיװ איז גום גענלידערס און אױםגענובם געװארן די בירק-ארענע, װןןם איז אין עבם װײניק פאסיק םאר דער גולם-אויםםירוגג. עם איז געװים אויך א פארדינםט, װןןס די פוילישע װעלס—װען נישט די געזעל- שאםט, איז, לפחות, אירע שפיבן — הןןט זיך דערװוסט, אז עס עקזיםטירס עפעס אזוינם װי א ײדישע ליםעראםור. װןןרום װעגן דעם םארשםײט די פוילישע פרעסע אזױ קונביק, אזוי עקשנותדיק — בו שװײגן. ןןבער נישט אלץ דןןס בין איך אויסן. םיך אינסערעסירט איבט אן אנדערע םראנע: םאר װעםען איז דער .גולם״ אין בירק באשטיפס געװעןז אױף װעםען איז ער אויםגערעכנסז סאר װעםען הןןט געלוינס אװעקבוגעבן אזוי פיל םיז עס הןןבן דעם ספעקטאקל געזען הויכע פוילישע םלוכה־פענער און סןןרשסײעד סון סרעפדע םלוכות. געװים איז פראפאגאנדע כלפי-חוץ א װיכסיקער ענין םאר יעדער ליםעראםור. ןןבער הןןבן יענע םענער באקוםען א ר י כ ט י ק ן באגריף װעגן ײ ד י ש ע ר שאםונגו הןןבן בו זײ גע• רעדם א ו נ ז ע ר ע ראנגלענישן און װײסיקן, א ו נ ז ע ר פרײד און לײדו האבן זיך אנטפלעקט פאר זײ הײגטיקער ײדישער אינהאלם אץ הײנטיקער ײדישער םןןרםז און אפשר זענען נישס זײ נעװען דער עיקר, נןןר די פוילי• שעגעזעלשאםטז די ברײטע םאסן אירעז נישט אײנםןןל הןןט עם געזןןגס ארנשטײן, אז, אויםסירנדיק ײדישע פיעםעם אױף פױליש, איז ער אויסן בו בױען א בריק בװישן דער סוילישער און ײדישער געזעלשאםס, בו שאפן א םין .אונןןדע״ — זןןל זײן