Literarishe bleter · 1928-07-06 · 27 (6.7.1928) · p. Seite 531

531 ל־־םערארי** נל ןס ז ר 27 זא 2 װןןם קען *מןןל ןןרױסקוםען סון דירכלןןזן א װןןרס.. אין זלםן רײוענס לעקסיקןןן, אין דער ביןןגראםיע סון א.י. גןןלדשםידס (באנד 1, ז. 492), װערם דערבײלט, *ז.נןןלדשםידן נעהערן אויך די ײדישע און רוסישנ איבערזעבונג סון דער .הגדה־ (ם־ג ,יהודיה״, 1913)־. סון װעלכער הגדהז םעלם: של ססח... אז םען נעםם די הידה של םסח םין םארלאנ .יחידיה״ (בװײ הגדות, םים דער ײדישער אין םים דער רוםישער איבער• זעגיננ) געםינס םען דןןרם נישס קײן א.י. גןןלדשפידם, נןןר גןןר ה ניסעלןןװיץ. איז םון װאנען זןןל פען װיסן, אז ה. ניסעלןןװיץ איז דאס א. י. גןןלדשםידםז איז געװען װיכשיק צי שרײבן אין דער ביןןגראםיע װעגן דער איבערזעבונג םון דער הגדה, האם אויך געדארסס זײן װיכסיק *ו דערע״לן װעגן דעם םסעװדןן:ים... נאר אויב אץ אונוער װעלםל דערגײען םיר שוין װי נישט איז װענן אזוינע זאכן, — איז םים אײראפע ערגער. זיעס דןןרס אין סשערנןןװיץ ה׳ ס. װינינגער (אין אן אנ- דער ןןרס שרײבן פיר װעגן אים גענויער) און גיט ארוים אויף דײסש א .נרויםע ײדישע נאגיןןנאל ביןןנראםיע׳ אין גאנגע םינף בענדער םים אכס סויזנס ביןןגראסיעס סון די נרעםסע ײדישע .םענער און םרויען סין אלע צײםן און לענדער׳. צװײ בענדער זענען שוין ערשינען און װען םיר װעלן האלםן בײם סינסםן גאנד, װעלן םיר געםינען, אז בנוגע ײדישע שרײבער איז איבער• געזעצם געװןןרן אױף דײםש דורך דעם ה׳ װיניננער א האלבער רײזעגס לעקסיקןןן, און אםשר נןןך םער... דערװײל הןןם ח׳ װיניננער געקןןנס איבעריעגז נןןר ביז דעם אות הא און איז נןןך אויף אזא *אוםן נישם קײן גאנגער שותף אין רײזענם ארבעס... אםת, ה׳ װיניגנער װײזס םינקסלעך ןןן בײ יעדער בא־ סדעםנדער ביןןנראםיע, אז ער הןןם געשעסט דןןם םאסעריאל בײ רײזענען (םונקס װי ער װײזם ןןן אין די אנדערע סאלן די איבע• ריקע םןןר הונדערם םקורים), אגער ער זעצט זײער שלעכם איבער, װײל ער קען םשוט שװאכלעך ײדיש און םארשםײס נישם דעם ענין. אז ם׳איז געקוםען צו גןןלדשפידם ביןןגראסיע, הןןס ה׳ װי- גיננער גישס געװוסס װאם *ו טון םים דער הנדד,: הנדה ןןדער אנדה. אז םסח װערם נישם דערםאנס, קענען דאך זײן די אגײת, איבער װעלכע ביאליק און ראװניצקי האנן געארבעם... איז ה׳ װיניננעד געסאלן אויף א הפצאה און הןןס צונוים• געבונדן װײטערס ביןןנראםיע םים דער איבערזעגונג םון דער הגדה און ער םארענדיקם די ביןןגראםיע פים סןןלגנדער כאראקטעריססיק: — א. י. גאלדשםידט האט ןןנגעשריבן .א געגויע ביןןגרא• סיע םון א. װײסער און א ײדישע און רוסישע אינערזעצונג םוי דער האגאדא״ (באנד 11, ז. 454)... 3 אז פיר האלסן שוין םײ דעס ה׳ װיניננער, פוזן פיר םונ- דעםטװעגן זןןגן, אז ער באםים זיך םיס אלע כחות ארײנצונעםען אין זײן װערק די װיכסיקםטע ײדישע שרײבער, די באדײםנדםסע םןןרשטײער םון אונזער ליסעראסור אויף ײדיש. אוים ער פאלס דערבײ ארײן אין א גאנצער רײ קוריןןזן און םעלערן, איז עס נישם סון צײזן װילן, נןןר אײנםאך םון זײן םרעפד זײן דער עצם םביבה םון אונזער שאםוננם-װעלס. ער הןןס אםילו אין זײן דײםש װערק ארײננעגעבן, מסתםא םון גרויס התסעלות ןןדער םון עקוןןסישקײם, גאלרםאדנס א גרויסן שיר םים ײדישע אותיות, אין אריגינאל (באנד 11, ז. 448—445). לםען האםת פוז םען אויך סעססשסעלן, אז ארבעסנדיק איבער זײן װערק םים אן אוםנעװײנלעכער התםדה איבער גװאנ- ציק יןןר, הןןם ער געםון אלץ, לוים זײן םארשםאנד און םעגלעכ• קײם נןןך, כדי גו דערנענטערן זיך צו אונזער ײדישן ליםערא רישן קװאל. ער האם, חוץ רײזענען, גענוםען אויך סון די .ליטערארישע צלעסעד׳, םון דער .ביכער־װעלס׳ א.א.װ.׳ — און םען דארף זיך באציען צו זײן ארנעס, װי צו א װערק סון א םענםשן םיס זײער 1904—1887 און האס געהײסן: .אלע װערק סון ש. סרוג־ (צװײ סײלן). די צװײםע סין דער סרויעריק-באריפטער (דער סקאנדאל םיס םענדעלעס װערק נשיתין) .הינרו סאבלישיגג קאםסאגי״ (ניו-יארק, 1910), אין דרײ בענדער, און סראגם דעם נאפען: .אלע שריםםן םון ש. םרוג׳. אין דער ערשסער אויסגאבע זענען םרוגם שירים נישס גע- װען סאנאנדערגעםײלם אױף רונריקעם. אין דער אםעריקאנער אױסנאכע װערן זײ שױן א־יננעטײלס (נישס איבעריקם נעלונגען) אין .ציון-לידער׳, .ראםאנסישע און לירישע לידער׳ א.א.װ• די ריגער אױםגאבע גײם נאך דער אםעריקאנער, םער נישס, װאם ױ .באארנעס״ אויך די רובריקעס נאנץ אײגנארסיק. אויב אין דער אםעריקאנער אויםגאנע (צװײסער באנד. סאעזיע) איז סאראן א רובריק .קריםישע און םאסירישע לידער״, געסעלם עם נישס דער ריגער אויםגאצע, װארסס זי ארויס .סאסירישע״ און לאזס איבער ,קריםישע לידער*, װאם האס שוין גאר א קנאסן זץ. און ־װיבאלד די אםעריקאנער אויםגאבע נעפס ארײן אזוינע לידער, לםשל, װי ,םשיחם צײטן״ (.ער נײם"; .די סאסירענע נריק״) אין די .קריםישע און םאםירישע לידער־, םײלם זײ אוים די ריגער אויסגאבע אין א באזונדערע רובריק, װאם םראנם דעם נאםען .הוםאריםסישע לידער׳ אץ םארבײםגדיק ,םאסירע׳ אויף .הוםאר*, גים צו די ריגער אויםנאנע צו די .צױן־לידער׳ דעם .נלות׳ און ם׳באקוםם זיך א רובריק ,גלות- און צױן-לידער׳.. די דאזיקע גאנצע אײנםײלונג איז װײגיק-װאס אויםגעהאלסן און םיםן זעלבן ערםאלג װאלם םען געקענם נישם אײן ליד אי• נערשםעלן םון אײן רובריק אין דער צװײםער. אבער אלנםאלם קײן רובריק םון .קריסישע״ לידער װאלם םען איננאנצן נישט נאדאדםס: זײ נעהערן צו אנדערע רובריקעס אץ װאס איז איױנם ,קריםישע לידער״, איז שװער צו סארשםײן... דערסאר םעלן אץ דער אויסגאבע אײניקע סון די .אױס- נעצײכנםםםע׳ און בעםסע לידער םון סרוגן, װי, לםשל, די .װינסער-לידער״ (סעסערבורגער אויסגאצע, ז. 144) אדער .אין א װינסער-נאכט״ (אםעריקאנער אױםגאבע, ז. 115), װעלכע הויבן זיך אן םים די גום-באקאנםע םערזן: ,די באבענױ זיצם םיםן זאק אין דער האנם, דאס לעםסעלע צאנקט, םץ די שסיזן צעװיגן זיך, לױםן ארום אויף דער װאנם אי חױת. אי סויגל, אי ריזן״ א.א.װ. ם׳סעלן די לידער םון דער .גאסור״ (װעגן װעלכע ם׳װערם אזוי סיל גערעדם אץ דער .ביאגראסיע״ גום נוך): װו זענען די ,םייליננם-לידער*, די .זוםער-לידער״, די ,הערבסם־לידער*, די .זוםער-נאכס״ו םארקערט, זענען ארײנגעבראכס בולסע צײם-לידער, װי ,נאס אין אדעם״ (װעגן ראבינער קרעסם), װאם איז על כל סנים נישם קײן .הוםאריםסישע״ ליד, נאר םאקע א סאסירע אויף די דעפאלםםיקע אדעםער םנהיגיס. צװישן די .סרײהײםם־און ױם-סוב-לידער״ (אויך סתם צו• נױםגעשםוקעװעם םארשײדענע םינים) םעלם דער גאנצער סרוגם פוריםו ם׳םעלט דאם ליד, װאס װערם געלערנס און דעקלאםירס אץ אלע אונזערע שולן: .צעקאכט, םארפאםערט אץ צעהיצם. דאס געזל גלאנצש, דער שסעדן שװיצם. עם לױםס דער סורים• יענער — דער שלח״פנות-םרעגער!...״ אויך די קאדעקטור איז נישס איבעריקס גום. אנשםאס -ענס, שםײט װינס (ז. 23), אנשסאס קאסהאן — קאסאן (ז. 56), אנשסאט באלײכםן — באלײכם (ז. 103), אנשסאט שװערער — שװער (ז. 108) א. א. װ. װאס דאס באטײם סאר לידער און םערץ — איז קלאר. אין יער סעטערבורגער אויםגאבע זענען די גרײזן נ י ש ס סאראן. יין דער אפעריקאנער — אויך נישס. װאלם אבער נישס געװען בעםער אץ װאלט דען נישם גע- יױנס אויך םאוץ םארלאג ארױםצוגעבן םרוגן אין צװײ ביכלעך און ס׳זאל קאסםן םיר גילדן—אץ דערםאר האבן א גאגצערן םרוג אץ דער עיקר איבערגעבן די רעדאקציע א שרײבער, אויף װעלכן סען זאל ױך קעגען םארלאזן, און נישם אנםרויען אײנלײםונגען, ביאגראסיעם אץ אױסװאלן און בײם ארויסגעבן נאך דערצו קלא• סישע װערק םארשײדעגע אנאניםען און אוםבאקאגםע ססעװדא- ניםעןז