Literarishe bleter · 1928-07-06 · 27 (6.7.1928) · p. Seite 531

531 ליסזרארייז ול זס ז ר 27 זא 2 װ#ם קען *םןןל ארױםקוםען םץ דורכלאזן א װ$>רס.. אין זלםן רײזענס לעקסיקזןן, אין דער ביןןגראםיע םין א.י• גןןלדשםידט (באנד 1, ז. 492), װערט דערגײלט, אז.נןןלדשםידן נעהערן אויך די ײדישע און רוסישו איגערזעצונג םון דער .הנדה״ (ם״ג ״יהודיה״, 1913)". םון װעלכער הנדהז םעלט: של םסח... אז םען נעםט די הנדה של פסח םין םארלאנ .יהידיה״ (*װײ הגדות, םיט דער ײדישער אין פים דער רוםישער אױער• זעעונג) געפינס םען דןןרט נישט קײן א.י. גאלדשםידט, נאר גאר ה ניסעלאװיץ. איז םון װאנען זאל פען װיםן, אז ה. ניסעלןןװיץ איז דאם א. י. נאלדשפידסז איז נעװען װיכטיק עו שרײגן אין דער ויאגראסיע װעגן דער איבערזעגינג םון רער הנדה, האט אויך געדארסט זײן װיכטיק עו דערעײלן װעגן דעם םסעװדאיים... נאר אויב אין אינזער װעלםל דערגײען םיר שוין װי נישט איז װענן אזוינע זאכן, — איז םיט אײראפע ערגער. זיגס דארם אין סשערנאװיץ ה׳ ם. װינינגער (אין אן אנ- דער ארט שרײבן םיר װענן אים געגויער) און גיט ארויס אויף דײסש א .נרויםע ײדישע נאביאנאל ביאנראסיע׳ אין גאנוע םינף בענדער םים אכט סויזנם ביאנראסיעס םון די גרעסטע ײדישע .םענער און סרויען םץ אלע *ײטן און לענדער׳. *װײ נענדער זענען שוין ערשינען און װען םיר װעלן האלטן *ײם סינםטן *אנד, װעלן פיר געםינען, אז בנוגע ײדישע שרײבער איז איבער• געזעגס געװארן אױף דײסש דורך דעם ה׳ װיניננער א האלבער רײזענס לעקםיקאן, און אםשר נאך םער... דערװײל האס ח׳ װיניננער געקאנס איבערועגן נאר ביז דעם אות הא און איז נאך אויף אזא אוםן נישס קײן גאנצער שותף אין רײזענס ארנעס... אםת, ה׳ װינינגער װײזם פינקטלעך אן בײ יעדער בא־ סרעסנדער *יאגראםיע, אז ער האט געשעפט דאם םאםעריאל נײ רײזענען (פונקט װי ער װײזס אן אין די אנדערע סאלן די אינע• ריקע פאר הונדערט פקורים), אנער ער זעצט זײער שלעכם אינער, װײל ער קען פשוט שװאכלעך ײדיש און םארשטײט נישס דעם ענין. אז ס׳איז געקוםען *ו גאלדשםידס ניאנראםיע, האס ה- װי- נינגער נישט געװוסם װאס *ו סון םיס דער הגדה: הנדה אדער אנדה. אז פסח װערט נישט דערםאנס, קענען דאך זײן די אגדות, איבער װעלכע ביאליק און ראװניצקי האנן נעארבעט... איז ה׳ װיניננער געסאלן אויף א הפצאה און האט צונוים־ געבונדן װײםערם ניאגראםיע םיט דער אינערזעצונג פון דער הגדה און ער םארענדיקס די ניאגראםיע םיט סאלגנדער כאראקסעריסםיק: — א. י. גאלדשםידט האט אננעשריבן ,א נענויע ביאגרא■ סיע סון א. װײטער און א ײדישע און רוסישע אינערזעצונג םוי דער האגאדא״ (באנד 11, ז. 454)... 3 אז םיר האלסן שוין *ײ דעם ה׳ װיניננער, פוזן פיר סוג- דעססװעגן זאנן, אז ער *אםים זיך םיט אלע פחות ארײנצונעםען אין זײן װערק די װיכסיקםטע ײדישע שרײבער, די באדײסנרםםע םארשטײער סון אונזער ליטעראטור אויף ײדיש. אויב ער םאלט דערבײ ארײן אין א גאנצער רײ קוריאזן און םעלערן, איז עס נישם סון *ײזן װילן, נאר אײנםאך סון זײן םרעםד זײן דער עצם סביבה סון אונזער שאסוננס-װעלט. ער האם אםילו אין זײן דײםש װערק ארײנגעגעבן, מסתםא םון גרוים התפעלות אדעי םון עקזאטישקײם, גאלדסאדנם א גרויםן שיר םיס ײדישע אותװת, אין אריגיגאל (באנד 11, ז.448—445). לםען האםת םוז םען אויך םעססשפעלן, אז ארנעסנדיק איבער זײן װערק םיט אן אומגעװײנלעכער התםדה אינער צװאנ- ציק יאר, האט ער געטון אלץ, לויס זײןפארשטאנד און םעגלעכ• קײם נאך, כדי *ו דערנענטערן זיך צו אונזער ײדישן ליםערא• רישן קװאל• ער האם, חוץ רײזענען, גענוםען אויך םון די ״ליטערארישע *לעטער׳, םון דער ,ביכער-װעלס• א.א.װ., — און םען דארף זיך *אציען צו זײן ארנעס, װי צו א װערק יון א םענטשן מי■ זײער 1904—1887 און האס געד.ײסן: ,אלע װערק סון ש. סרוג״ (צװײ שײלן). די צװײטע סץ דער טרױעריק-נאריםטער (דער םקאנדאל סיס םענדעלעס װערק *שעתיי.) .הינרו פאבלישיננ קאפפאני׳ (נױ-יארק, 1910), אין דרײ בענדער, און סראגס דעם גאםען: .אלע שריםםן םון ש. םרוג׳. אין דער ערשסער אױסגאנע זענען םרוגס שירים נישס גע- װען סאנאנדערגעסײלם אויף רובריקעס. אין דער אפעריקאנער אויםגאנע װערן זײ שױן אײננעסײלם (נישט איבעריקס נעלונגען) אין .*ױן־לידער׳, .ראםאנסישע און לירישע לידער׳ א.א.װ די ריגער אויםגאבע גײט נאך דער אפעדיקאנער, פער נישט, װאס זי .באארבעסיי אויך די רובריקעס גאנץ אײגנארסיק. אויב אין דער אםעריקאנער אויסגאנע (צװײטער באנד. פאעזיע) איז סאראן א רובריק .קריםישע און סאטירישע לידער״, געסעלט עס נישס דער ריגער אױסנאבע, װארפט זי ארויס ,םאסירישע• און לאזט איבער .קריטישע לידער*, װאס האס שוין גאר א קנאםן זץ. און •װיבאלד די אםעריקאנער אויסנאבע נעםס ארײן אדינע לידער, לםשל, װי ,פשיחס צײםן״ (.ער גײס״: .די פאפירענע בריק״) אין די .קריסישע און םאםירישע לידער״, םײלט זײ אוים די ריגער אויסגאבע אין א באזונדערע רונריק, װאס טראנט דעם נאםען .הוםאריםטישע לידער״ אץ םארבײטנדיק ,סאסירע׳ אויף .הופאר׳, גיט צו די ריגער אויסגאנע צו די .צױן־לידער׳ דעם .גלות׳ אץ ם׳באקוםט זיך א רובריק .גלות- און ציון-לידער׳.. די דאזיקע גאנצע אײנסײלונג איז װײניק-װאס אויםגעהאלטן און םיםן זעלבן ערםאלג װאלט םען געקענט נישט אײן ליד אי• בערשסעלן םון אײן רובריק אין דער צװײטער. אבער אלנםאלס קײן רובריק סון .קדיסישע״ לידער װאלט םען אינגאנצן גישט נאדארסס: זײ נעהערן צו אנדערע רובריקעס אץ װאם איז איױנם .קריטישע לידער*, איז שװער צו סארשטײן... דערפאר םעלן אין דער אויםגאבע אײניקע פון די ,אוים- נעצײמטםטע׳ און בעםסע לידער סון סרוגן, װי, לםשל, די .װינםער-לידער׳ (יעטערנורגער אויםגאבע, ז. 144) אדער .אין א װינטער-נאכט* (אפעריקאנער אױםנאבע, ז. 115), װעלכע הויבן זיך אן םיט די גוס-באקאנסע סערזן: ,די נאנענױ זיצט םיםן זאק אץ דער האנט, דאם לעפסעלע צאנקט, םץ די שסױן צעװיגן ויך, לויפן ארום אויף דער װאנט אי הױת, אי םויגל, אי ריזן״ א.א.װ. ם׳סעלן די לידער סון דער ,גאסור* (װעגן װעלכע ס׳װערס אזױ םיל גערעדט אין דער .ביאגראםיע״ צום נוך): װו זענען די .פריליננס-לידער״, די .זופער-לידער*, די ,הערבסם-לידער*, די .זומער-נאכט״ז סארקערט, זענען ארײנגעבראכס בולטע צײט־לידער, װי .נאס אין אדעס״ (װעגן ראבינער קרעםס), װאם איז על נל סנים נישס קײן .הוםאריסטישע* ליד, נאר םאקע א סאטירע אויף די דעםאלססיקע אדעםער םנהיגיס. צװישן די .םרײהײטם־אץ ױם-טוב-לידער״ (אויך םתם צו• נײסגעשםוקעװעט םארשײדענע םינים) םעלט דער גאנצער םרוגם פיריםו ס׳סעלט דאם ליד, װאס װערם געלערנם און דעקלאפירס אץ אלע אונזערע שולן־ ,צעקאכס, םארפאטערס אץ צעהיצט. דאם נעזל גלאנצס, דער שטערן שװיצט. עס לױםס דער סורים• יענער — דער שלח־םנות-םרעגער!...״ אויך די קארעקסור איז נישס איבעריקס גוס. אנשסאס ו ענט, שסײט װינט (ז. 23), אנשטאס קאסהאן — קאסאן (ז. 56), אנשסאם באלײכסן — באלײכם (ז. 3סז), אנשסאס שװערער — סװער (ז. 108) א. א. װ. װאם דאם באםײם םאר לידער און םערץ — איז קלאר. אין דער סעטערבורגער אויםגאבע זענען די גרײזן נ י ש ס םאראן. *ין דער אםעריקאנער — אויך נישט. װאלט אבער נישט געװען בעםער און װאלט דען נישט גע- יוינס אױך םארן םארלאנ ארויסצוגעבן סרוגן אין צװײ ביכלעך און ם׳זאל קאםםן םיר גילדן—אץ דערםאר האבן א גאנצערן םרוג אץ דער עיקר איבערגעבן די רעדאקציע א שרײבער, אויף װעלכן סען זאל זיך קעגען םארלאזן, און נישט אגםרויען אײנלײםונגען, ביאגראםיעס אץ אױםװאלן און בײם ארויםנעבן נאך דערצו קלא• סישע װערק םארשײדענע אנאניםען אץ אוםבאקאנסע םסעװדא- ניםעןז