Literarishe bleter · 1928-06-29 · 26 (29.6.1928) · p. Seite 511

511 ליטערארישע בלעםער 26 זא ד*ר עהרנםרײז הןןס םיסגעהןןלםן צו שאםן דעם סינסעז םון אײרןןםעיזם אין ײדנסום; ער איז געװען םון די, װןןס הןןנן נעהאלםן, אז די העערעישע ליטעראםור דארף זיך םארנעפען נישט נאר סיט נאביןןנאלע םראגן, נןןר דארף זיך אויך באשעםטיקן פיס אלגעםײן-םענםשלעכע םראנלעםען. אלם ליטעראסור-קריסיקער פים א אײראפעישן םארנעם איז ער בוגעגאנגען בו דער ליסערא- םור םים א ײדיש-אײראפעישן םאסשסאנ. עהרנפרײזם ערשסער ארויםסריס אין דער ליטעראםור איז נעװען אויף ײדיש. העברעיש האט ער נעשריבן א לענגערע נײט. בולגאריש און שפאניאליש האס ער געשריבן זײנענדיק אויבער- ראבינער אין בולגאריען. םון בײם בו בײט שרײבם ער אויך אויף דײסש. דערנאך םארם עהרגפרײז אריבער קײן םקאנדיגאװיע. און אין די בפון-לענדער םון אײראפע ארבעם ער בו באהעםסן םיט אײדישן אינהאלם דעם דארסיקן אסיםילירסן ישוב. און די שפראך םון זײן שאםן װערט שװעדיש. עהרנפרײז איז נישם קײן געװײנלעכער רײזעישילדערער, ער פארט נישס נאר דורך דאם לאנד םון הוה. װי אין זײן ערשםן בוך אזוי אױך אין זײן בװײסן אין דעם לאנד בװישן םזרח און םערב זוכס ער בו אנספלעקן ד• םארהעלםענישן בװישן פענםש און םענטש, בװישן סאלק און סאלק. ער שאםס גלײכ- בײסיק נלענבנדע בילדער סון דאס םאדערנע שפאניען און גיס אונז איבער די שםיםוננען םון די קאסע-הײזער, גאםן, מארקן און לאנדם־װענן. אם איז זײן כאראקםעדיםסיק איבער שפאניען: ,א סרײםסלאזער קולטור־פעםיפיזם האם נעבראכט דערבו, אז םזרח און םערב זענען בוױי לעבנם־םאכסן, װאס קאנען נישם שלום םאכן בװישן זיך, װאס קאנען זיך קײנםאל נישס באגע• נען. אין שפאניען האבן זײ ױך געםראםן און האבן געשאםן פא- זיםיװע לעבנס-װערםן. דא זענען זײ ארײנגעסראסן אין קאמף און בוזאםענװירקוננ, בײדע, שאסנדיק און בעשסערנדיק. שפאניען איז אין דערזעלבער בײט אי אײראפע, אי אסריקע, אי פיםל• אלטער אי קעגנװארם״. דער שפאניער ,איז אריער םים םעםיסיש בלום־בוםישיננ, קאטאליק פים םוםולםאנישע םראדיביעם, אײרא- פעער םיט אריענסאלישע איגםסינקםן•. אדער: ״דער שפאניער, װאם םיר קאנען םון דער ליסעראסור, איז העראיש אוןגראםעסק, םאנםאםסיש און באגרענעבס, ער איז א ברײם-הארביקער אידעא• ליםם און כיםרער קרעםער, ער איז ריטערלעך און גװאלדזאם, ראםאנסיש און ניכסער, רעאליסם און בעל״חלוםות, דאן קישאט און סאנסשא פאנסשא״. שפאניען סון אמאל איז רײכער םון דעם איבסיקן שפאניען. עהרנפרײז קאן גום שפאניענס געשיכסע, איר ליםעראםור, איר קונסם און איר שפראך, און ער באזוכם אירע אלע זע-װירדיקע ערסער: פוזײען, אלסע שולן, קירכן א. אז. װ. אק בוך געםינען םיר, אגב, די גאנבע ײדישע געשיכסע םון שפאניען. םיר נעםינען די גאנבע ״גאלדענע,, תקופה סין אונזער שאפן אין שפאניען, יױך אירע בלוסיקע געשעענישן בוזאםען םים די גלענבנדע אפהאנדלונג װעגן ר׳ יהודה הלוי, ר׳ שםואל הנניד און אנדערע גײםםרײכע םערזענלעכקײטן סון יענער תקוםה, האבן םיר אויך די םוראדיקע שילדערונגען סון אינקװיזיביעם, נרושים און מארםירערסום. די ײדישע םארגאנגענ• הײם םון דעם לאנד איז ארײנגעסלאכםן אץ יעדעם קאפיסל. אין לעבסן קאפיםל ״סון םוחנם און אײן נאכט ביז דאן קישאם״ פאכט עהרנפרײז װונדערבאר און לעבעדיק דאם גאנבע שפאניען, ״דאס לאנד בװישן םזרח און מערב״. עס װאלם געװען אױשר, אז אויך דער ײדישער לעזער יאל באקוםען די םעגלעכקײם בו באקאנען ױך םיט די אינהאלטם• רײכע ביכער פון ד*ר ם. עהרנסרײז. ח• אב• הורװיץ הויפם-שםריך פון בוך איז באזונדערם בולם איז דער לעבםער געװאלדיקער סבענע. פיאסר ארםאפאנאװ שםויםס זיך בונויף פגים אל פנים פיט דער רעװאלוביע — אבער די רעװאלוביע איז םאר זײן סארנעפלםן, אפשםארבנדיקן פוח װי אנעשפענסם און גארקי שילדערס װי א היץ-װיזיע םון א קראנקן. אםילו דער לעב- טער שםועס בװישן פיאםר ארסאפאנאװ, װאם האס .געהעבלעװעם אופדערםידלעך דאם גאנבע לאנד, דאס דארף*, םיט םיכאנען, דעם םארשס״ער סון דאזיקן געהעבלעװעסן םאלק, איז ענלעך אויף אשםועס םיםן אײגענעם שאטן, םיסן אײגענעם געװיםן. דאם דאזיקע בוך איז אײנס םון נארקים רײםספע רערק. אועלכע געשםאלטן װי דער אלםער איליא ארםאםאנאװ איז א דערגרײכונג סאר דעם גרעססן קינססלער, און אזעלכע םבענעם װי די חתונה-נאכס םון זײן זון פיאםר אח אװונדער םון פשסות- דיקן און סיםן שאסן. אבער *י דען נאר איליא ארסאפאנאװ און די חתוגה-נאכפ פון ױין זוןז די דאזיקע עפאפעע װיםלם םים לעבע. דיקע, קינססלעריש-לעבעדיקע פערזאנען און אוםענדלעך רײכע און שײנע םבענעס. םיר האבן אין דאזיקן בוך בװײ עיקריס: די גע• שיכסע םון סארברעק און שםראף םון אקלאם און דאס םענטש• לעכע לעבן, און בװישן זײ אזא םוםםער פון א נאקעס םענםשלעך לעבן, װי נאסאליאס, פיאסרם װײב. דער ױננער םארלאג .כוחות* האט געגעבן דעם ײדישן לײענער א װיכםיקע םתנה, א שײן און םיף בוך. די איבערזעבוננ א נוםע, כאסש םון בײם בו בײט איז זי האפעסנע אין זאץיבוי און אין װערטער-אױסװאל בוליב דער בו װערטלעכער איבערזעבונג. י. ראפאפארט ד׳ר מ• עהרנפרײזם צװײ ביכער אין שװעדיש־י) די לעבסע בײט זענען דערשינען אין שסאקהאלם בװײ בי- כער םון ד״ר ם. עחרנפרײז אויף שװעדיש: .די נשםה סון םורח* און .דאס לאנד בװישן םורח און םערב*. אין ערשטן בוך זענען געבראכם רײזע-אײנדרוקן םון פזרח: סון די באלקאנישע לענדער, עגיפםן און ארץ-ישראל. אין װעלכן עם װערם נענעבן דאם גאנ- בע פאדערנע םזרח-פראבלעם און די געדאנקען-װעלם םון אס די לענדער. אין בװײסן בוך שילדערם עהרנפרײז שפאניען, פארםוגאל און םאראקא—די לענדער בװישן םזרח און םערב. די בװײ ביכער האבן געהאט א גרױםן ערםאלג אין סקאג• דינאװיע בכלל און אין שװעדן בפרס. איןסארלויף םון אקורבע בײט זענען פארקויםס געװארן אײניקע אויסלאגן. די ביכער זע• נען איבערגעזעבם געװארן אין האלענדיש. עם גרײםן ױך אויך ענגלישע, דײםשע און פוילישע איבערזעבונגען. בײדע ביכער האבן ארויסנערופן אינםערעס אין דער גאנ■ בער םקאנדינאװישער פרעםע, אנב, ם. עהרנפרײז װערם איבם םאררעכנם םאר אײנעם םון די בעםסע שװעדישע םסיליסםן. .א שװעדישער שפראך-קינםםלער םון גאטם גגאד*. (ד״ר ק. שטרעפ- בערג אין .שםאקהאלםם דאנבלאם*). קארל לאאורץ, אײנער םון די באדײםנדםטע שװעדישע קונסס-היססאריקער, דריקס ױך אוים װעגן עהרנפרײזן: .װער װאלט דאם נעקאנם פאכן בעםער װי א ״ד, װאם איז א גײםסיקער ערנבירגער אזוי װי אין ירושלים אזױ אויך אין אטען, װאם פרײ• דיקס אויף שפאנ״אליש (אץ בולגאריע) און װאם שרײבט שװעדיש װי אײן בעעק* (פראםעםאר בעעק — באריםסער שװעדישער ססי- ליםם). םען דארף *נישם סארגעםן, אז ד*ר עהרנפרײז איז אן ,אויםלענדער* אין שװעדן, ער װױנט דארט ערשם א בען יאר. דעם ױננן ײדישן לעזער איז דער נאםען עהרנפרײז נישט באקאנם. ער אח אםאל געװען אײנער סץ די הויפט-זײלן םון דעם אםאליקז .השלוח* און סון דער נײ־העברעישער ליםעראםור. ד*ר עהרנפרײז אח געװען םון די װאס שלאגן אדורך נײע װעגן, ער איז געװען אײנער סון דער גײססרײכער גרופע—בער- דיםשעװקי, ברײגין, קלױזנער. •16*¥8 ו)0ס ז0)6ס חס!|£חז )0(>ח0_1 *|0קזח0זו£1 *גסז0^ *) 109ז16 *ז0<(6ס חז1סו)ז!סס)8 .זסוחחז8ז(ז ו1סמ ז^חץג 0>|*ח0קנ1