Literarishe bleter · 1928-06-29 · 26 (29.6.1928) · p. Seite 502

26 <א ליסזו*ריעל בלעםער 502 דער ײדישער עלעמענט אין דער פראנצויזישער ליטעראטור ז ש א ן ר י ש א ר ד ב ל א ך*) / פ א ר י ז אבםערװירט און שםודירם סון קריםטן, אײדער פון ײדן. עס זענען םאראן קריסטלעכע דענקער און היםטןריקער, װןןס באשעפםיקן זיך מיט דעם ײדנטום: קודם-כל די ברידער טארא, װעלכע היןבן אנגעשריכן אויך א געשיכטע םון די ײדןז ד״ר קושוט, דער ארבט און לעצטער םרײנד סון אנאטןןל םראנם, װעלכער באהאנדלט ײדישע םראגן אין דער זאמלונג ,ױדאיזם״, װאס װערס ארויםגעגעגעבן סון רידערן; יעי אוניװערסיסעסם־םרןןםעסןןר און דירעקסןןר סון םראנצויזישן אינםטיטוט אץ לןןנדןןן דענים סןןראט, װןןס זײנע סןןרשונגען װעגן די ענגלישע םיםטיקער םילטןןן. בלעק, םםענסער עם הןןבן באלױכטן דעם אײנפלוס םון די ײדן אויף די ענגלישע דיכטער םון דער רענעסאנם־בײטן זשאק מאריטען, אן עכטער קאטויליקער און םילןןזאף, פרןןסעםןןר םון דער קאסוילישער אוניװערסיטעם אין פאריז, אן עכסער שילער פון טהןןםאס אקװינןן. ןוט דער דןןזיקער גלויביקער געלערנסער איז געװןןרן א םולער סיםפאטיקער םון ביוניזם, ער באקעםםט די ,אקביןןן פראנםעזי און קעמפט םאר דער םרײנטלעכעד בוזאמענארבעט בװישן ײדן און קריםטן אויף גײםטיקע געביםן. דער פרןןפע- םאר םאר איםלאמיטישע קולטור פון קןןלעזש דע סראנם, מאםיניןןן, איז א גלויביקער קריסט און דער גרעםטער םרײגד םון דער ײדישער אױפלעבונג. די ליטעראטור, דןןם שפיגל-בילד םונם גײםםיקן לעבן, םארנעמט זיך מיט ײדישע פראבלעמען. אלס א זון םון ײדישע עלסערן, הןןט מיך דאם דןןזיקע פרןןנלעם סון קינדװײז ןןן אינטערעסירט. אין אן ארטיקל פון דער פאריזער בײטשריםט .עאוראפ״-דער ארטיקל הײםס ,נאפןןלעאן, די ײדן און דער מאדערנער מענטש״—הןןנ איך געשרינן װעגן דעם אײנםלום פון די ײדן אויפן מאדערנעם מענטש. דער גרױסער רןןמאנען- שרײבער רןןזשער מארטען די גארד — װאם זײזע רןןםאנען װענן דעם קריזיס און קריםסלעכן םןןביאליזם און װעגן דעם קאמף בװישן פרןןםעסטאנםן און קאסןןליקן זענען װענדפונקסן אין דער םראנבויזישער ליטעראטור, — הןןם מיר דערקלערט, אז סײן ארטיקל הןןט אים םיל פראגן םארענספערט, און עס הןןט אים באװויגן בו פארנעמען זיך מיט די דןןזיקע פרןןב• לעםען אין זײנע רןןמאנען. אויסער דעם װײז איך ןןן אױף מײן ארטיקל אין ,דער ױדע״ (דער ספעביעלער נומער בו מארטין בובעס פופביקססן געבורססטןןג], אין װעלכן אץ הןןב געפרוװט געבן אן עםײ װעגן דער באדײטונג פון די ײדן אין דער הײנסבײסיקער קולטור. דער באװוסטער מארםעל פרןןוםט, םון דער מוטערם זײט א ײד, הןןט פארשטאנען די באדײסונג פון ײדן, ער הןןט געםןןלן א סך ײדישע געשסאלטן אין זײנע רןןםאנען. בכלל קןןן מען זןןגן, אז די ײדישע פראגע און די םראגע פון דער שטעלונג םון ײדן בום פראנבויזישן םאלק װערם א סך גערנער באהאנדלט פון קריםטן אײדער םון ײדן. באזונ• דערס אינסערעסירן זיך מיסן גורל פון ײדישן םןןלק די אמ• מײסטףגלױביקע פראנבויזן, בשעת דןןם רוב ײדן, װןןס װוינען <ג אין םראנקרײך, םילן זיך מער אלס םראנבויזן װי ײק. ײייש: 3. פ-ל• אין דעם םראנבויזישן גײםט, אויף װי װײט ער שפיגלט זיך ןןפ אין דער ליטעראטור, םארנעםען ײדן װיכטיקע ער• טער. איך װיל קודם־כל ןןנרוםן דעם נןןמען פון אנדרע ספיר. דעם 55-יעריקן דיכטער, װעלכער איז נאך באקאנט םון דער דרײםוס-געשיכטע. ער איז מיט רעכט די באדײסנדםסע פער• זענלעכקײס בװישן די ײדישע דיכטער אין פראנקרײך. ער האט אנגעשריבן די שענםטע ײדישע געדיכטן. נאך אים װןןלט איך געװןןלט דערמןןנען יןןזע יעהודא, װןןס זײנע רןןמאנען באהאנדלען ײדישע סעמעס. אםילו אן אויבערםלעכלעכער באאבאכטער קןןן פונאנ• דערשײדן בװײ מינים ײדישע שרײבער אין פראנקרײך: אײן מין, װעלכער איז באשןןנקען מיט א װונדערלעכער אםימילאביע• םעיקײט, הןןט זײער גיך אנגענומען דעם פאריזער סאן און איז דער באהערשער םונם אזוי-גערופענעם בולװאר־טעאסער. מ׳קןןן דןן אויםרעכענען באקאנטע נעמען: אין דראםען: פןןרטןן ריש און הענרי בערנשטײן, אין דער קאםעדיע: ראמען קןןאלוס (װײל). םראנםוא דע קרואםעט (װינער), אין פארם: דער ױנ• גער אנדרע לאנג, נאזיערעם, קלאד ראזשער מארקס און... טריסטאן בערנארד. די דאזיקע מחברים האבן געװוםט, װי אזוי בונויםבומישן דעם ײדישן װיץ םיסן פראנבויזישן גײםט און ענגלישן הומאר. דערפון איז ארויםגעקומען דער פאריזער בולװאר-קאםעדיע-טאן, װאם האט זיך אגגעהויבן פון מײלהאק און האלעװי, די ליברעטיםטן פון זשאק ןןםענבאך. פון דער אנדערער זײט געסינט זיך א גרופע שריפטשטעלער, װעלכע הןןבן דערקענט די װיכטיקע ראלע םון איבטיקן טעאטער, און דעריבער באקעסםן זײ די אויבערפלעכלעכקײם פון דער דעקאדענם קאמעדיע, כדי אויפםנײ אויפבובויען די גרויםע אוניװערסאלע דראמע. דאס זענען אנדרע ספיר, עדמןןנד סלעג, זשאן רישארד בלאך. א םאביאלע דערשײנונג סון אן אויסטערלישער קראפט: דאם פלובימדיקע אנסשטײן םונם געסןן אין פאריז.׳ מזרח-ײדן אין זײער נישט־בעשטערטער אײגנארסיקײט! פארשידנארטיקער האנדל, געשעםסן מיס ײדישע אויפשריםטן, כשרע אכםניאם — און טויזנטעד ײדישע קינדער, װעלכע באפעלקערן שוין די שולן פון דריטן און פערטן פאריזער קװארטאל, דרײ קלײנע ײדישע סעאטערס,—אלץ גײס ארײן אינם שטראם פון פאריזער לעבן. די דאזיקע ײדישע עלעםענטן מישן זיך גיך בונויף. די קינדעד לערנען זיך םראנבויזיש אין שול, זײ גײען אלץ העכער, פילן זיך אלם בירגער פון דער פראנבויזישער רע- פובליק און — װעלן באלר שפילן א ראלע אין װירטשאפטלעכן און גײםטיקן לעבן םון םראנקרײך. װאם פאר א באדײטונג די איבטיקע ײדישע קולסור הןןם םאר פראנקרײךז עס איז םערקװירדיק, װןןם אין פראנקרײך װערט די ײדישע קולסור, דער ײדישער גײסס, א סך מער •) זט*ן ריטזיד ני*ך, וויינזזר •ין די ןננעזיענסט* *ד*נ1!יזיע* ערײנער, * ײד, ה*ס *1יף דער אײנלעדינג 6ין דער דײם*.6ר*נ11יזיי>ער גע• זעלעןםס •ין װין *•נעהןיסן עװײ רע6ער*םן *1יף די םעםעם: .ד*ם הײנסיקע טע*סער •ין 6ר*נקרײך• *ון .דער װענ •ון •ונזער קויסור״. נײ דער גע- יעננהזיס הןס ן םיסןרנעסער 6ון דער װינער דײםע-ײדיעער װןננעריםט ,די עייסע״ נעהןס * נעעירעך סיס *ים װענן די ײדן *ין דער םר*נ11יזיעעד ייםער*סור. רעד.