Literarishe bleter · 1928-06-08 · 23 (8.6.1928) · p. Seite 442

23 זא ליטױזזריעע בלעםער 442 דער באשאפער פוז ראדיא אױ זײנע בריװ אױ טאג ־ ביכער י. יאשונסהי/יוילנע אז םען הןןט אים ןןפגענעבן אויף זונסןןסקירסן אין דער פאך״שול. דער דירעקטאר סון דער שול האם באםערקס בײ אים םעיקײטן זנו מאסעמאטיק און גוגערעדם דעם םאטער, ער זאל אים לןןזן שסודירן םאסעפאםיק. נןןר הײנריך אלײן האט עס נישט ןןנגענומען םאר ליב. מאסעםאטיק, הןןס ער געיןןגס, איז א בו־אבסטראקטע װיסנשאפט. םען דארף זיך אין איר אינגאנצן פארטיםן, אין ער װןןלס בעסער געװןןלס ןײן בזישן לעבעדיקע מענסשן. דער סןזטער הןןט, װי עס װײזט אוים, באגינסטיקס די האנט־םעיקײםן םון קינד און געװןןלט םון אים מאכן אן אינזשיניער. םען האט אים געלערנט אלערלײ פלאכװ/, אײנ• געשאפס װערקזיײג םאר אײנבינדערײ, סםןןלערײ, שפעטער אויך א דרײ־באנק סאר טאקערײ. הײנריך האט א סך באװיזן אין דער םלאכה און הןןם אלײן שוין געהאלםן, אז םון אים װעט אויםװאקםן אן אינזשיניער. די עלםערן הןןבן אײנגעלאדן טיכםיקע האנםװערקער אויף בו װײזן אים די םלאכה. און די דאזיקע לערער זענען אויך געװען שטארק בוםרידן מיס זײער תלפיד. אײנער סון זײ האס שפעסער אםאל, דערװיםנדיק זיך, אז הײנריך איז געװןןרן פראםעסאר. זיך ןןפגערוםן םיס םארדרום: ,א שןזד, א שאד, ם׳װאלט םון אים אויםגעװאקסן א טײערער סאקער!״ הערבס עלסערן זענען געװען סארםעגלעכע מענסשן׳ זײ האבן אים גענעבן מיטלבילדוננ בײ זיך אין שטוב. אויף גריכיש איז ער געװאדן אזא גרויםער קענער, אז אין דער םרײער בײט סלעגט ער לײענען האמערן אין אריגינאל, אין 1874 איז ער אגגעקוםען אין לעבטן קלאם גיפנאזיע, כדי גו באקומען םאסורע, און האט םארנומען דעם ערשסן ןןרס לויט זײנע קענטענישן אין גריכיש. אײן מאל הןןט ער געםו• נען בײ אן אנטיקװאריער אן אראבישע גראמאטיק און הןןט זי גענומען שטודירן פיס אזא ברען, אז דער םןןסער הןןס אים געשיקט בו א פרןןפעםאר םון אראביש. דער פרןןםעםאר הןןט זיך םארינסעריסירט פיטן גימנאזיםט, און אין א באשטימ• טער בײט ארום איז ער געקומען בום סןןטער זיך בעסן, ער זאל אים אויםבילרן פאר אן ןןריענטאליםס, װןןרום קײנמןןל האט ער נןןך נישט געטרןןםן בײ א שילער אזא טאלענם בו מזרח-שפראכן! צו דער בײט םון םאםורע״עקזאמינעם הןןט דער קומענ• דיקער גרויסער םיזיקער ןןנגעהויבן אופקלןןר *ו םילן זײן אמתן בארוף. אין זײן לעבנס־באשרײבונג, װןןם ער הןןט דערלאנגט דער עקזאמיניר׳קאפיסיע, מעלדעס ער, אז ער װעס זיך לערנען אויף אינזשיניער, און נןןר אין דעם םאל, אויב ער װעט זיך ארויםװײזן םאר נישס צוגעפאםט *ום םאך, ןןדער אויב עם װעלן װאקסן בײ אים די נײגונגען צו נאטור־װיסנשאסט, װעט ער זיך ןןפגעבן דער רײנער װיסנשאםט. װי דער םנהג איז אין דײטשלאנד, איז הערץ נןןך דער מאסורע אװעק אויף א יןןר צו פראקטישער ארבעט צו אן אינזשיניער. די עלטערן הןןבן אים אפגעגעבן צו א בוי• אינזשיניער אין סראנקסורט. ער צײכנט בײם שעף אין בױרןן. ג לײענט געשיכטע םון ארכיטעקטור, נןןר דער קאפ איז אים נישט רערבײ ער נןןך נישט געסונען זײן װעג, און זעטיקט זײן דורשט נןןך װיסן ןןן אויםװאל פיט די םארשידגססע װי אזוי קומס צושסאנד א געניאלע אנטדעקונגז צי װערט מען געבוירן און םון דער נאטור באשאנקען מים דער םעיקײס ארויםצוברענגען די אנטדעקונג. ןןדער זי קומט־אױף גיכער אדאנק די גינםטיקע באדינגונגען, אדער גאר איבער א גליקלעכער קאמבינאציע םון צופעליקײטןז יעדער ביאגראפיע םון א גרױםן פענטשן ברענגטי צושסײער אס די םראגן, נןןך בעםער דינען דערצו אויםאביאגראםישע מאטעריאלן. מים גרוים התםדה הןןב איך זיך דעריבער גענומען לײענען די נישט־לאגג פארעפנסלעכסע בריװ און טןןג־ביכער םון הײנריך הערץ, םון דעם סיזיקער, װןןם האט דער ערשטער געשאפן אין א לאבןןראסןןריע עלעקסרישע כװאליעס, דיזעלביקע. װאס װערן איצט טאג־אײן טוןג־אויס אויםגענומען דורן די צענדלי• קער םיליןןנען ראדיןן־אפאראסן. די טרחה איז נישט געװען אומזיסם. ם׳איז זעלטן צו סרעפן א פאל, .זו דער אויפקום פון דער געניאלער המיײי׳ ז5י זײ? #ײי יײטייך געשיל• דערס. אגב, אויב עם איז בכלל א גענוס *ו לײענען אן אויםאביאגראםיע און נןןכצושפירן דעם װוקס און די אנט• װיקלונג פון א מענסשלעכער פערזענלעכקײט. איז אק געגע• בענעם פאל דער גענום א דאפלסער: אי װײל דער פארפאםער פון די בריװ און טןןג־ביכער הןןט געהערט צו די געניאלע אנםדעקער, אי װײל די אנטװיקלונגם־ליניע פון זײן לעבן צײכנס זיך אויס מיט א זעלסעגער דײטלעכקײט און קלארקײס. כ׳װעל פרוװן אויף עסלעכע זײטלעך איבערגעבן דעם עיקר־אינהאלט םון הײנריך הערצם בריװ און טאנ־ביכער. 1 דעם 22־טן םעברואר 1857 איז הײנריך הערץ געבוירן געװןןרן, דעם 1־טן יאנואר 1894 איז ער געשטארבן פון בלוט־פארניססיקוגג. זיבן יאר נאן זײן טויס הןןט די מוסער פאדשדיבן אידע אײנדרוקן םון זײן קינדהײט. אױב די אױפ־ צײכענונגען םון א מוטער, װןןם סרויערס נאך איר זון, זענען נישס פםול לעדות, האט דער קלײנער הײנס (אזוי האט סען אים גערופן אין דער םאמיליע) געהאט אלע שסריכן פין דעם צוקינםטיקן געלערנסן. םריצײטיק האט ער ארויסגעװיזן א מערקװירדיקע אינסעליגענץ. צי פינף מאנאטן האט ער אלעמען אין שטיב דערקענס. צי זיבן םןןנאסן האט ער געװוסט אלע זאכן אין צימער אין די בילדער אויף דער װאנט, צו צען מןןנאסן םלענט ער שעהנלאנג זיצן בײ זײן קלײנעם טיש אין בלעסערן א בוך מיס בילדער, נישט צערײסנדיק דןןס בוך. צו דרײ יןןר הןןס ער איבערראשט די מיסער, װען אין אײז שײנעם סןןנ האט ער אלע הונדערט מעשהלעך פון ביך אפגע־ זאגט אויף אויסנװײניק, פשוט םין זכרון. אױך אין דער האנט הןןט ער ארױםגעװיזן םעיקײםן און אויף א שטיקל פאפיר פלעגם ער מיט א בלײםעדער צו דרײ יאר מאכן נישקשהדיקע צײכענוננען. ער האט בכלל ליב געהאט עפעס צו טין אין פלעגס זיך צו יעדער זאך אפנעבן מים גרױס סינקטלעכקײט. צו זעקס יןןר האט םען אים אפגעגעבן אין א שול, און דא הןןבן מיר זיכערע עדות־זןןגן פון זײנע לערער, אז ער איז געװען דער םעיקסטער אין קלאס. דאס איז געװען די םײנונג םײ םין די לערער, םײ םין די חברים. אץ דער שול האס ער ארויםגעװיזן אי חריםות אין ליםודים, אי סעיקײטן צו צײכעגען און םאדעלירן אין בכלל צו האנס־ארבעט. זײנע נײגונגען צום צײכענען זענען געװען אזױ גרױס,