Literarishe bleter · 1928-06-08 · 23 (8.6.1928) · p. Seite 440

23 זא ליסזרורישז נלוסװ 440 די ירושה פון ד־ןיפאיר־יט טען (צים 100־סטן גענױרףטאג) ד׳ר יעקב שאצקי ניו־יזןרק ערשסער געװאלט צונױפבינדן ליסעראטור מים געזעלשאסטלעכע און פאליסישע שטרעםונגען. ער איז אבער ינישט ארוים סון די גרענעצן םון א גוטן װילן. אײנזאם איז געשטאנען דער פאזש פון דער רןןםאנטי• שער פאעזיע — ם ע נ ט ב ע װ, עון הןןם געװןלס זען אין קינםטלער נןןר דעם שעפערישן ידזיד. פאר אים איז װיכסיקער דער גײםטיקער טיפ. אײדער די סביבה, װאם הןןט אים ארוים־ געבראכט. םענס-בעװ װיל קודם-כל זען אין קינסםלער דעם םעם־ פעראמענם. אין ליכט פון דעם קינםםלערם לעבן, געװוינהײםן און נײגונגען װיל ער שילדערן דןןס שעםערישע אין אים. אויב םענס־בעװ אנערקענס א םביבה. איז די גןןר ענגע, די משפחה. די גײסםיקע טיפן — דערקלערט ער — םארײניקן זיך פיס ענלעכע טיפן און שאפן קינסםלערישע פשפחות. דערםון נעמען זיך די ריכטונגען. קריטיק קען װערן װיםנשאסס. ןןבער נישט אזא עקזאקסע, פינקטלעכע און זיכערע װי נאטורװיםנ• שאפט, לסשל, װײל דער מענסש איז א סך קןןמפליצירסער און קלאסיפיצירן אים לויס די סעטאדן, װי פען קלאםיפיצירס חיות אדער פלאנבן — איז אן אומזין. דער דערציענדיקער מאמענס איז דעריבער נישס םביבה אין זין פון ברײטער אופנעבונג, נאר סביבה אין די ראםען פון משפחה, צוגעגעבן סעםפעראמענט און .םאראלישן כח״. סענס־בעװ הןןט נישס קײן סיםטעם, נןןר ער הןןט פאר• מאגט ראם, װאם ער זוכט אין קינםםלער: סעםפעראםענט. ער איז שפעטער אװעק סון דעם רןןםאנטיזם און הןןט אין זײנע מײםםערהאפסע פןןרטרעסן געשילדערט גרויסע ליסערא• רישע פערזענלעכקײט אין סראנקרײך און זיך אסטםןןל' באנוצס םיט דער היםטןןרישער מעטאדע, ןןבער אומעטום איז געװען דער גײםט םון רןןמאנטיזם, דער קולם םארן יחיד, דןןם רײן• אינדױױדועלע. דער ערשטער, װןןם הןןס געװןןלט געבן דער ליםערא• טור־קריטיק א פעםטן, װיםנשאפטלעכן םונדאםענס איז געװען ה י פ ןן ל י ס ס ע ן (1893—1828). יעדעם קונסטװערק — הןןם סען פןןרםולירט — איז, אםת, א מיםל צו קענען דעם יזזיד, אבער םען מוז גײן װײסער, און פון קענען דעם יחיד ארוים• באקומען א בילד פון דער געזעלשאםט. םענם־בעװ האט געהאלטן, אז א װערק און א ביןןגראםיע פון א שאפער דארםן דינען נןןר צום אױםבױען די פסיכישע געשסאלט פון יחיד. דער שעפער און סײלװײז די סביבה זײנע העלםן אונז פסיכןןגענעםיש אויםצוטײטשן א װערק, זײ קענען אבער נישט דערקלערן זײן געבורט, װײל די װעלם פון ליטע■ ראטור איז א באזונדערע װעלט, א םארשלאסענער היכל, װןןס עקזיסטירם פאר זיך און דורך זיך. סען הןןט זיך שארף אנטקעגנגעשטעלס דעם םענם־בעװישן קוק אויף ליטעראסור, הגם ער הןןט סען־בעװן א םך צו פאר• דאנקען. מיר םוזן צוגײן צו דעם פראבלעם םון ליטעראסור מיט אן ענלעכן סיםטעם, װי מיר גײען צו צו נאםור־װיסנשאסס. עם איז געװען אין דעם בין־השםשות םון פראנצױזישן רןןסאנםיזם. םיט שסארקע און חוצפהדיקע טריט האס ארײנ• געמארשירם אויף די ארענע פון דער ליטעראטור. דער זאםער אין זיכל־ער בורזשוא םון דער ,םרידלעכערי תקופה פון נאפאלעא; דעם דריטן. ערגעץ אין א שטילן דארף אדער אין א םארװארפן װינקל פון פראנקרײך האס מען נאך געקאנט הערן די זיסלעך־סרױעריקע םענער פון דעם םרײנטלעכן רא• מאנםיקער. אין שטאם האט אלעמען באהערשט דער חשק צו זען די גרויסע, אינדוםטריעלע װירקלעכקײט אפגעשפיגלט אין ברײטע, ליםערארישע מעלןןדיען. די בלאםע לבנה מיטן נאכטיגאל און דער װעלס-שמערץ פון בענקנדיקן דיכםער הוןם פארלוירן דעם חן אין די אויגן פון דעם נײעם מענםש. װערטער הןןם געמוזט איבערשאצן זײנע װערטן — אויב ער האם נישט געװאלט זיך זען ארויםגעשטויםן פון דער אױבער• פלאך פון רוישיקן לעבן... די גרויסע פאריזער װעלס-אױםשטעלונג י פון 1855 הןןט אלעמען אנגעפילס םיט אינדוםסריעלן שטןןלץ און עמפירישער זיכערקײס. דער יחיד הןןט זיך םארלוירן אין דעם ברויזנדיקן כלל און זײנע שטילע, אינטיםע טענער האבן אומזיסס געבענקט נןןך א מענטשלעכן װידערקול. די װיםנשאםט באפרײט זיך פון םפיריטואליזם און סוביעק• סיװיזם, װאס װערן םיט רעכט אידענסיפיצירט מיט געזעל• שאפסלעכער רעאקציע און קולט םון הילפלאזיקײט. דער ראמאנסיקער הןןט געמוזס קאפיטולירן און אפטרעטן דעם פלאץ דעם נײעם שעםער, דעם רעאליסס, װןןם װיל זיך נישס אונטערגעבן דעם לעבן, ׳ נאר פארקערט, ער װיל דאפ לעבן באהערשן און אויםקנעםן םון אים גרויסע, אלזײסיקע םןןנומענםן. ער װיל שאםן די ליסעראטור, װןןם איז געשיכסע םון קעגנװארט, ױנקס װי געשיכטע איז די ליםעראסור םון דער פארגאנגנהײט. אלץ הןןט זיך ןןנגעהויבן אונטערװארפן װיםנשאפםלעכע נןןרםען. אלץ הןןט געםוזט ארײנגעפאסט װערן אין דעם שםײפן גןןרםעט םון פראקסישער געזעצמעסיקײט, םון ארנאנישן װאקסן און ןןרנאניזירטן װוקס. אױך די קריסיק, די דיאגנאסטיק םון דער שע&ערישער נשמה, האם געמוזם פארלאזן די אינטיםע חדרים פון סוביעק• טיװער התבודדות םיטן קונםט־װערק און ארויםגײן אויף די ברײטע שליאכן פון ןןרגאניזירטע, זיכערע, ״שטרענג־װיסנשאםם• לעכע״ מבינות-לאבןןראסןןריע. נישט דער קאפריז שאפט די ליסעראסור, נאר דער אומפארםײדלעכער װילן פון אומשםענדן באזירט אויף דער אנטװיקלוננ םון םןןלק, השפעה פון קלימאט און דעם טעספעראמענט פון פןלק. די ליטעראסור איז נישט דאם, װןןם םען װיל, נאר װןס זי מוז זײן. אזוי װיל די לןןגיק פון פאקסן. אזוי שאפט זיך די מאסעריע פון םאלק און אזוי מוז זיך אויך אנטװיקלען דער גײםט םון םאלק. יונג איז געװען בכלל די פראנצויזישע ליטעראסור׳קרי• טיק. קײן סיפע סראדיציעס האס זי נישס פארסןןגט און קײן שםארקע פעסםונגען האט זי נאך נישט געהאט צו באשיצן. דער סרוקענער םראנםוא װילעםען הןןם דער