Literarishe bleter · 1928-06-08 · 23 (8.6.1928) · p. Seite 438

23 זא ליפורודיין נליסיר 438 ׳ גאקיםען, װעלן מיר קןןנען דוזאםענשסעלן רי אנטשפרעכנדע םאבעלן און דיאגראמען, װןןס זאלן געבן א קןןנקרעם און לעבעדיק בילד, לכל-הפחות, איבער דעם איגטיקן עושסאנד םון אונזער פרעסע. נישט געקוקט דערויף, װאס פיר האבן נישט אײנםאל זײער ענערגיש איבערגעחזרט אונזערע אויפםןןדערונ■ גען, הןבן בלויז א דריט׳חלק בײסשריפטן בוגעשיקט אינז די ענטםערם אױפן פראגע־בויגן, און קוים א העלםט האבן זײערע אויסגאבן געשםעלס אין אונזער רשות. די איבעריקע הןןבן זיך עדיהיום נישט ןןפגערופן. בײ אזא לאגע—װןןס הןןבן מיר געקןןנט םאכןז םין אײן זײט, אין מאסעריעלער הינזיכט, זענען םיר דורכויס געװען אנ• געװיזן אויפן יאהודימשן קןןסיסעם, װאם האט זײער װײניק אינ־ םערעם און םארשסאנד געקאנס הןןבן פאר אונזער פרעםע. די גרןןשנם, װןןם ער הןןט אונז אויסגעטײלט אויף דער ארבעט, הןןבן קוים געקלעקט אויף די בױרןן׳הובאות. פון דער אנדער זײס, הןןבן מיר פארמןןגס ןןס דעם צוםעליקן קלןןגעדיקן מא• סעריאל, װןןס אים האס דען גאנץ װײניק געקןןנם אויםנוצן. ס־איז, בכן, זעלבסטפארשטענדלעך, אז םון גרויםע פלענער, םון םארמעסטן זיך צו זײן לײטן־גלײך הןןט גןןר קײן שום רײד נישט געקןןנט זײן. און די אלע פארגלײכונגען מיט די אוםות• העולם, װןןם װערן אצינד געמאכט אין אונזער פרעסע. די ״הלמאיעך און קלןןץ-קשױר״, װןןם װערן אונז דןןרט נעשםעלט, זענען מער װי לעכערלעך. דןןס אײנציקע, װןןם אונז איז איבערגעבליבן צו טון, אױ אויםשטעלן די פרעםע, אזויצװןןגן, אין דער נאסור, לויט א געװיםן סדר, לויט א באשםימטן סים• טעם, כדי צו װײזן באשײמפערלעך די פגיאות, דעם םולן .יש׳ פון אונזער פרעסע, איר פארהעלטניסםעםיקע רײכקײט און םארצװײגטקײט, װןןס םאר זײער םיל איז דןןס גופא אן אםתע אנטדעקונג. דעם פרעסע-מאטעריאל הןןבן מיר סןןרטירט לויט לענדער און אין יעדן לאנד לויט פעריןןדישקײט: באזונדער טןןגצײסונגען, װןןכנבלעטער, מןןנאטלעכע זשורנאלן א. א. װ. איבער יעדן לאנד גײט אן אויםשריםט, װו ס־װערט ןןנגעװיזן די נרויס םון דער ײדישער באפעלקערונג אין לאנד, די צןןל ײדישע פעריןןדישע אויםגאבן דןןרט און באזינדער די צןןל טןןגצײםונגען און זײער סיראזש. חוץ דעם געפינט זיך אין דער ײדישער ןןפטײלונג אן ןןבעליםק און אויף אים אויסשריפםן, װו עם װערט ןןנגעװיזן דער דאטום םון דער ערשטער ײדישער צײםשריםש .קוראנטען׳, װןןס איז דערשינען אין אםססערדאם אין 1686 יןןר, די אלגעםײנע צןןל ײדישע פעריןןדישע אויס• גאבן, װןןס דערשײנען אצינד אין דער גאנצער װעלט. די אלגעמײנע צןןל ײדישע טןןגצײטונגען און זײער געפײנזאםער טיראזש. ם־װערן אויך םארענדיקט: ערשטנם, א געןןגראפישע קארטע, אויף װעלכער ס׳זענען גענוי ןןנגעצײכנט אלע פונקםן, װו ם׳גײען אדוים ײרישע פעריאדישע אויסגאבן, זײער צןןל אין יעדן פונקט, די םןןגצײטונגען ןןנגעװיזן באזונדעח און צװײסנס — א פןןר דיאגראמען, װןןם אילוםסדירן ןןס די קנאפע דאטן, װןןס אונז הןןט זיך אײנגעגעבן צוזאמענצוקלײבן. נןןך שװערער איז אונזער לאגע געװען בנוגע דער היס־ סןןרישער פרעםע: דןןרס הןןבן אונז געפעלט אפילו די קנאפע דאטן, װןןס םיר הןןבן םארמןןגם בנוגע דער קעגנװארטיקער פרעסע, חוץ דעם, צוליב מאנגל אין פלאץ און אנדערע טעכ• נישע סיבות, הןןבן מיר פון די ןןנגעזאמלטע סויזנם עקםפןןנאםן געקןןנט אויסשטעלן נןןר עטלעכע הונדערט. מיר הןןבן זײ י אויםגעשטעלס אין א געװיםן כרןןנןןלןןנישן סדר, דעם נײםסן פעריןד — אויך לויט לענדער. ס׳איז אויך אװעקגעשסעלם גע• פוןאירװוקסאוןאנטװיקלונג. ןןטדער קןןנ• קדעסער, שרײענדיקער פאקט איז דער שארפסטער און זיכערם• טער ארגוםענט, װןןם רעדט אלײן פאר זיך, װןןס איבערצײגט פיל מער סון כלערלײ אבסטראקטע חקירות און ויכוחים. דעמןןנסטרירן דעם דאזיקן אנטשײדענעם פאקטןןר, ןןס דעם װןןגיקםםן ארגומענט פאר דער גרויסער װעלט. אויף דער ברײטער אינטערנאציןןנאלער ארענע, דורךדער אײנםלוסרײכער םריבונע םון דער אינטערנאציןןנאלער פרעסע-אויםשטעלונג — דאס װןןלס געקןןנט הןןבן םאר אונז אן אויסשליםלעכן באסײט, א קןןלאדזלע װערס. און נישט בלויז כלפי חוץ, נןןר אויך כלפי פנים: אונז זעלבסס װןןלט דער חשבון־הנפש, װןןס דןןרט װןןלס געםאכט װערן, דער איבערבליק איבער דעם דורכגע• גאנגענעם װעג, איבער די דערגרײכונגען און לעצטע םך■ הכלען זײער פיל געגעבן. אונזער זײטיקן עולם װןןלט עם אין םיל הינזיכטן מםש די אויגן געעפנט, און אפילו די קעגנער װןןלס עס אויב נישט געצװונגען צו שינוי־ערכין, איז לכל-הפחות געשטויםן צו םארטראכטן זיך. װען אונזער פרעסע װןןלט פארמןןגט דעם געהעריקן קולםורעל-געזעלשאפסלעכן חוש... צום גרויםן באדויערן, הןןט זי דעם דאזיקן קולטורעל-געזעלשאםטלעכן חוש נישס פארםןןגט און קײן שום אקםיװן אינטערעם פאר דער פרעםע־אויםשטע• לונג נישט ארויסגעװיזן. דער קןןמיסעט, װןןם הןןט זיך גע־ בילדעט אין בערלין צו ןןרגאניזירן די פרעסע־ןןפטײלונג אין ײדיש און װאם אױ באשטאנען םון א גרופע שרײבער און קולטור־טוער, הןןם מצד דער ײדישער פרעטע נישם נןןר קײן מיטהילף, אםילו קײן מיםגעםיל נישט באגעגנט. זי, די ײדישע פרעסע, איז געבליבן דורכוים גלײכגילטיק צו דער זאך, גלײך װי נישט איר םײנט םען, גלײך װי צו איר קערט זיך עם כלל נישט אן. םון שאםן די לםי ערך גאנץ באדײטנדע מא■ סעריעלע םיסלען, װןןם זענען אומבאדינגט נויםיק כדי װי גע■ העריק צו ןןרגאניזירן די ײדישע פרעסע־אפטײלונג, איז שוין ןןפגערעדט: אזא מדרגה פון אקטיװער פאראינםערעסירסקײט הןןט סען םון איר, אפנים, גןןרנישס געקןןנס דערװארטן, און דןןם טאקע הןןט געשםויםן דעם בערלינער קןןמיטעט אויםן דורכוים םאלשן װעג צו סארײניקן זיך מיט די דײטשע יאהו־ דימשע עלעםענטן: קײן אנדער םעגלעכקײס צו ןןרגאניזירן די זאך, כןןטש װי נישט איז, הןןס ער פאר זיך נישט געזען, און אינגאנצן ןןפזןןגן זיך סון דעם, פארזויסען אזא זעלסענע געלעגנהײס פאר אונז, הןןט ער געהאלטן, אז מ׳סןןר םאר קײן פאל נישט. נאר מילא, געלט-קרבנות איז אין אונזער װעלטל יענער שװאכע־ פונקס, װןןם אויף אים װערן מיר כםדר געשטרויכלט אין אונ־:ד קולסורעל־געזעלשאפטלעכער סעטיקײט, און דערצו זענען מ .־ שוין געװוינט. ןןבער אז די גלײכגילטיקײט םצד דער פרע:־י װעט דערגײן אזוי װײס, אז מ׳װעם פשום נישט קןןנען ארויסבאקומען בײ איר דעם אנסשפרעכנדן פרעםע• םאסעריאל, אז זי װעס זיך נישס ןןפרופן אפילו אויף די אויםםןןדערונגען םונם קןןםיטעט צו שיקן אים די אוםבאדינגט־ נויטיקע ידיעות און דאסן,—דערויף הןןבן מיר זיך שוין נישט געקןןנט ריכסן. און דןןס איז ןןבער םאקטיש געשען. םיר הןןבן זיך געװענדט צו די רעדאקציעם םון אונזערע אלע עקזיםטירנדע פעריןןדישע אויסגאבן מיס א בריװ און א םראגע• בויגן און געבעטן צושיקן אונז זײערע צײטשריפטן און גענױע ענטםערם אויף דער אנקעםע. מיר הןןבן געהןןסם, אז אויםן סםך סון ןןט דעם מאםעריאל, װןןם םיר װעלן אויף אזא אוםן