Literarishe bleter · 1928-06-08 · 23 (8.6.1928) · p. [Seite]

אוז פיל אנדערע י. יאשונס3י . רד / שאמי א. מ. פמןס _ י. אפאסאשו באשאפערםין ראדיא ־ היפאליט טען ש ם ע ך ן ־ אין שםוײק נרי׳ביק?י ירני?!102 פרײז סס גר• פינפסער יןרג^נג הײנט איז נומער: 23 ־־ם־דראר־עיע ידדײי ׳־ )דקוסמדיד־םני װאכנשדיפמ פאד יליםעראטוד ■■ טןיאטמדאוןקונסט פאריד^ג 3.קקעעקין.װארשע זיי דזאבו נאן טענודז (די ײדישע פרעסע װעגן ײדישן פרעסע-פאװיליאן אין קעין) בן־אדיר / בערלין באדארםס נעמען די זאך אין אירע הענט. ם׳םארשטײם זיך, אז דןןם װןןלם געסןןדערם םין איר א גרויםע ןןנשסרענגינג םון כוחות אין מיםלען, סײ פאטעריעלע. סײ קילטירעלע. םײ ןןרגאניזאטןןרישע. װןןרום חיץ רעגירונג״אסאראט און פלוכה־ מיטלען םעלן אונז נאך נאגיאנאלע ביבליןןסעקן, ארכיװן אין םטאטיםטישע אםםן. װו דער פרעםע-םאסעריאל הןןט זיך גע• זןןלס זאםלען און װי מ־הןןט געקןןנס שעסן ידיעות און דאטן איבער דעם איבטיקן בושםאנד אין רער היםטןןרישער אנט• װיקלינג םון דער סרעםע. דןןם אלץ װןןלט באדארםם םיל• װײניק קזןספענםירט װערן דורך דער געמײנזאםער אקסיװער ארבעט םין אונזער גאנבער סרעםע, םון אלע אירע קולםור• סוער. אין, כ׳לעבן, ם־איז כדאי געװען גו לײגן דערויף די אנטשפרעכנדע בוחות. װען אונזער סרעםע װזןלט סארםןןגט דעם געהעריקן קילםורעל-געזעלשאםסלעכן חיש, װןןלט זי בא• נימען די גרויםע װיכטיק־יט םון דער זאך, איבערהױסט סאר אונז, אפשר מער װי םאר אלע אנדערע םעלקער. װײל חוץ די אלגעסײנע אויםגאבן, איז סאר אונז דןן געשטאנען נןןך אײן גרויםע און זײער װיכטיקע ספעגיעלע אױםגאבע, װןןס םאר די אנדערע סעלקער איז זי שױן לאנג געלעזט געװןןרן, ןןדער זי איז םאר זײ גוןר קײנמןןל נישט געשטאנען. מיר געםינען זיך נןןך אין מיטן םין שװערססן קאםף, װןןס װערס געסירט סײ כלפי חיץ און סײ כלסי פנים פאר דער ןןנערקע• נונג םון ײדיש, אלס אינזער םןןלקם־און קולטור-שפראך, םאר אירע ערשטע, עלעמענטארםםע רעכס. און װער קןןן עס גװײם• לען אין דעם, אז די פרעסע איז אײנער םון די אנטשײדנסטע םאקסןןרן אין דןןזיקן קאםף, נישם נןןר אדאנק דער אגיסאגיע און סרןןסאגאנדע, אדאנק דער גאנגער אויםקלערינגס-ארבעט. װןןס װערט פון איר אין דער הינזיכט געםירט, נןןר, אינער• הויסט, דירך דעם עגם םאקם םון איר עקזיםטענץ, סוף־כל-םוף הןןט די ײדישע פרעםע געשענקט איר הויכע אויםםערקזאםקײם דעי־ ײדישער סרעסע־אויםשסעלינג אין קעלן. אין א רײ גײטונגען הןןבן זיך באװיזן םער ןןדער װײניקער אויםפירלעכע באדיכטן און ארטיקלען, געװידמעס דעם ײדישן פרעסע־פאװיליןןן, אין כםעט אלע זענען זײ דירכגעדרונגען מיט דער שארםםטער קריםיק, טיפער אוםנוםרידנקײט, םול םים סענות ותביעות, הלםאי און הלםאי. ס׳װערט קעגנגעשטעלס דןןם, װןןם איז דןן בײ אונז, נו דעם, װןןס עם הןןס באדארםם זײן, נו דעם, װןןם איז דןן בײ די אוםות־העולם: זעט, םה בין בני לבן חמי... געװים איז קריםיק, אםילו די שארםסטע קריטיק, זײער א װוילע זאך: זי באםרוכסערט דעם געדאנק, װעקט די שטרע• בונג גו העכערם און שענערם. ןןבער במה דברים אםורים, װען זי איז געװענדעם לױםן ריכטיקן אדרעםאם, טרעםס אין סינסל םון דער שולד און פון דעם שולדיקן. װען ןןבער זי װעדט געריכטעט לױטן באקאנסן פוםטער םון דעם גנב, װןןס לויםט און שרײט: ,האלם דעם גנבז׳, איז לא-די װןןס זי באםרוכפערם נישט דעם געדאנק, םארשלעםערט זי נןןך אים און װענדט די אויםמערקזאםקײט אויף א סאלשן װעג. און ןןט דער לענטער םאל איז געשעען םים דער גע• געבענער סרעסע־קריסיק איבער אונזער סרעםע׳סאװיליןןן. װער איז םער פאר אלעםען און אוממיםלבאר םאראינ• םערעםירם אין דער פרעםעיאױסשסעלוננ? נאסירלעך, אז די סרעסע זעלבםם. װער הןןס אין דער ערשטער רײ באדארםט זןןרגן, אז די סרעסע־אױסשטעלונג זןןל זײן װי געהעריק אײנגעןןרדנטז װידער אםןןל איז קלןןר, אז די סרעםע זעלבםט. נןןר אויב בײ זײ, בײ די אומות־העולם, הןןט םען בוליב דעם אויסגענונט דעם רעגירונסאסאראט _און די םלוכה-מיםלען, איז בײ אונז, װןןם פיר סארםןןגן נישט קײן רעגירונג־אסאראס און נישם קײן מלוכה־מיםלען, הןןט אײנגיק און אלײן די סרעםע