Literarishe bleter · 1928-06-01 · 22 (1.6.1928) · p. Seite 428

12 זא ליסןרןרױן נ^ןיןר 428 די יידישע פרעסע איז מאנאדן א• ר י י : ר ר י י ן ט א ר א נ ט א יאנואר 1909 איז דערשינען די פארײניקטע אויסגאבע, אלם װאכנבלאם עם איז עיגעגעבן געװאדן דןןם װןןרם .קענעייען׳• און'.דהי קענעדיען דזשואיש טײמסי איז ערשינען ביז אפריל 1914, סאר דער *ײם זענען עטלעכע םןןל געענדערט געװןןרן אירע אײגנטימער און רעדאקטןןרן. די צײטוננ איז דערנאך באנײט געװארן אלם ,דהי קענעדיען דזשואיש קראניקל*, ארויסגעגעבן פון די אײגנסימער פונם .קענעדער ןןרלער׳, אונטער דער רעדאקציע (בײםנװײז) פון א. ראבאק, הײםאן, עדעלשטײן. און אידא סיגלער. אין 1905 איז דערשינען א קלײן אנןןנסן בלעטל אין ײדיש .דער טעלעגראף׳, — װאס הןןס עקזיםטירט ארום צװײ חדשים צײט. אין 1907 הןןט ןןנגעהויבן צו ערשײנען א ײדישע װ$כנ• צײטינג .דער ײדישער שטערן׳, אן ןןרטןןדןןקסישער ןןרגאן. די צײטונג האט זיך אפגעםאסערס קוים א יןןר צײט. עס זענען אויך געמאכט געװןןרן נזןך פרוװן צו שאפן ײדישע צײכונגען: — אין 1912 דאס װאכנבלאט .די ײדישע װעלט׳, װןןט איז דערשינען אונטער דער רעדאקציע סון הרב ם. גלאזער. אין 1911 ,דער מאקאבײער״, א צײטונג א נאציאנאל־םאציאליסטישע פאר דער יוגנט, רעדאגירם םון ש. שניאור. דער װיכטיקםטער פון די אלע פרוװן איז געװעזן די גרינדונג פונם .קענעדער ןןדלער׳, א גרופע פערזןןנען האבן געגרינדעט א .פןןבלישינג קןןמפאניע׳ און דעס 1<טן אויגוסט 1911 איז ערשינען דער ערשטער נומער פון דער צײםונג, אלם װןןכנבלאט, םיטן נןןםען .דער קענעדער ןןדלער׳• אינגיכן הןןט מען אנגעהויבן ארויסצוגעבן די צײםונג צװײ םןןל אין װאך. און דערנןןך באשלןןסן פארװאנדלען זי אין א סעג• לעכע צײטונג, די ערשסע טעגלעכע צײסונג אין לאנד. םאר דער צײט סון דעם .ןןדלערס׳ עקזיסםענץ הןןבן זיך די רע• דאקסארן סיל מןןל געביטן, עס זענען געװעזן מר. ם. ארנםןןן, ל. לאנדוי (א. װןןלינער), ד׳ר יחזקאל װארסםמאן, נ. װ. גןןלד• שטײן. ב. י. גןןלרשטײן, ראובן ברײגין, און ה. הירש. זינם 1922 דערשײנם די אײטונג אונסער דער רעדאקציע םון איר ארויםנעבער ה. װאלאפסקי, װעלכער איז אויך דער ארויםגע• בער פונם .קענעדיען דזשואיש קראניקל*, אינם םןןריקן יןןר איז געםײערט געװארן דער 20.יןןריקער יובילאום פונם .ןןדלער״. אין 1912 איז געםאכס געװןןרן א פרוװ צו גרינדן א ײדיש־ראדיקאלע װאכנצײטונג — .די פןןלקס־צײסונג׳, אונסער דער רעדאקציע םון ל. כאזאנןןװיטש. זי איז ןןבער דערשינען א קורצע צײט. א צװײסע צײטונג איז געשאסן געװןןרן אין 1913 פון י. ל. םאלאםוס — .דןןס קענעדער אידישע װןןכענ• בלאט׳, דערשינען בלויז צװײ נומערן. עס זענען אויך ערשינען אין מןןנסרעןןל אנדערע אױס• גאבן, װי הומןןריםטישע (.דער פיפערנאטער*, .דער קענעדער האהן׳, ,דער האמער•), ארבעטער־אויסגאבן (.די ארבײםער• צײטונג׳) און אין 1914, גלײך נןןכן אויםברוך פון דער װעלס• םלחםה, הןןס מען ארויםגעגעבן אן ןןװנט־צײסוגג .ןןבדנד• קוריער״. מ׳דארף אױך דערמאנען די סרוװן צו גרינדן די װןןכנ• צײטונג ,דןןס פןןלק• און די טעגלעכע צײטונג .דער װעג*. די לעצטע עםלעכע יןןר פארן װעלט-קריג איז דער דער װיכטיקסטער ײדישער קולסור-פאקטאר איין קאנא• דע איז די ײדישע פרעםע. װאס װערם ארויםגעגעבן דא אין לאנד. נישם געקוקט אויף דעם, װאם דער קאנאדישער ישוב איז נאך קלײן און נײ האט שוין דא דןןם ײדישע געדרוקטע װארט עטלעכע צענדליק יאר געשיכטע. ײדן אין דער אלגעםײנער היגער פרעםע הןןבן זיך םון סריער נאך באטײליקט, םײ אין דער פראנצויזישער סײ אין דער ענגלישער פרעםע, מיטן װוקם ןןבער םונם ײדישן ישוב האט זיך אויך ןןננעהױבן צו אנטװיקלען אן אײגענע ײדישע פרעסע, װעלכע האט זיך הויפטזעכלעך אנטװיקלט אין די דרײ גרויםע שסעס—מאנטרעאל, טאראנסא און װיניפעג. םיט דער דאזיקער אנטװיקלונג האט א םך געהאם צו םון דער סאל. װאם אין די דאזיקע שטעט האבן זיך געגרינ• דעט ײדישע דרוקערײען. און דאם האט םארלײכטערס די אנטשטײונג פון דער ײדישער פרעסע אין לאנד. נאך אין 1891 איז אין מאנטרעאל געמאכט געװארן א פרוװ סון דעם ײדישן שריםסשטעלער ג. זעליקאװיםש ארויס• צוגעבן א ײדישע צײסשריפט, אבער אזוי, װי די מאנסרעא• לער ײדישע קהלה איז געװעזן זײער קלײן, איז פונם פרוװ גארנישט נעװארן. עם זענען דערשינען נור פיר נומערן פון א קלײן העקטןןגראםירט בלעטל. אין 1897 הןןט א מןןנטרעאלער ײר, א. ל. קאפלאנםקי, געמאכט א צװײטן פרוװ ארױסצוגעבן א ײדישע שריםט מיטן נאםען .ליכם*, אבער םון דער אויסגאבע, װעלכע איז שוין טײלװײז געװעזן אויםגעזעצט, איז אפילו קײן אײן נומער נישט ערשינען. אין זעלבן יאר איז געגרינדעט געװןןרן אן ענגליש-ײדישע צײטונג, די צװײיװעכנטלעכע אויסגאבע ,דהי דזשואיש סײמס*. אין ערשטן נומער (10*טן דעצעמבער 1897) אין לײט ארטיקל װערט דערקלערט, םארװןןס די צײסונג איז געגרינדעט. ,די ײדישע באפעלקערונג*, — װערט דןןרט געזאגט, — .צײלם אין קאנאדע ארום פוםצן טויזנס מאן, מיט א סך גע• םײנזאמע אינטערעסן, און עם איז דארום נויטיק אן אײגענער ארגאן, װאס זןןל סארשפרײטן די ײדישע אידעען. און פאר• סײדיקן די ײדישע רעכט, װי פון סרײע בירגער אין א פרײ לאנד*. ,בײם איצטיקן צושטאנד פון זאכן איז עם טאפלט װיכסיק. די אנטיםעמיטישע באװעגונג אין אײרןןפע בלײבט נישס אן א װידערקול אינם לאנד. מען קען עם טעגלעך גע• פינען אין יענע צײטוננען, װעלכע װערן אינםפירירט דורך דער אלטער װעלם, םערםטנס סון די ןןרגאנען, װעלכע זענען סײנדלעך צום ײדישן םןןלק*. אלם רעדאקםןןר םון דער צײ• טונג איז אײננעלאדן אן ערסארענער זשורנאליסט, אן אירלענ• דישער קריסט, װןןס איז באקאנט געװען םיט ײדישע ענינים. קאפיטאן קעראל רײען. ער האס אין דער צײטונג םארעםנט• לעכט סיל ארסיקלען װעגן ײדישע פראגן, װי אױך לידער, אײגענע און איבערזעצסע, מערםטנם אויף ביבלישע און נא• ציאנאלע םאטיװן. אינגיכן איז געגרינדעט געװןןרן א צװײטע אויםגאבע ,דהי קענער דיען דזשואיש טריבון*, (ןןננעהויבן צו ערשײנען סוף 1908) מיס הײםאן ■. נעכװיטש, אלם רעדאקסןןר פון דער .םריבון׳ אבער םיזענען בלױז דערשינען עטלעכע נומערן, װײל אינגיכן הןןבן זיך די צװײ אויםגאבן םארײניקט, דעם!■סן