Literarishe bleter · 1928-06-01 · 22 (1.6.1928) · p. Seite 423

423 ליםערארישע נלעםער 22 תא אינסערעםירט אונז, דןןם דארף?זלעמען אינסערעסירן. עריק הןןס אינז די דןןזיקע מיםסעריע נישט געװיזן. די מיסטעריע םון לעבן אין שטארבן, װי עס הןןט געלעבט, געבליט און םארבליט די אלט־ײדישע ליסעראסור אונזערעו ער הןןט אונז געגעבן בלױז די סטאטיק םון אונזער אלטער ליסעראטור, ןןבער נישט די דינאמיק אירע. דןןס אױס• מןןלן םין דעם םטאשישן בילד איז אויך א װיכטיקער אויפטי און בםרט, װען דןןס װערס געמאכט םיט אזוי םיל בקיאות און שארםזין, װי מיר געםינען דןןס אין עריקס װערק. די ,נעשיכסע׳* — און געשיכטע איז דער עיקרשט דןןס בילד םין ״װערן און פארגײן•—די ״געשיכטע״ םוז ערשט געשריבן װערןז און לאמיר הןןםן, אז עריק אלײן װעס זי נןןך אוים• שרײבןו א חהום בװישן גזןס און װעלם. אין דעם דןןזיקן תהום איז ארײן די ײדישע ליטעראטור אין זי הןןט דןןרט אויסגעהדכס איר ןןטעם... זי איז געשטןןרבן אן ןןפגעריסענע םון אלע װעלסלעכע שײנקײטן, א דעקלאסירסע םין איר אםןןליקער הויך, עס הןןבן בלויז געבאפלט די ביטעריקע און פארפרוירענע הענס און םיס, א טרוקענער מעכאניזם. דעם לעבעדיקן אינהאלט, װןןס הןןט אמןןל אויםגעפילם דעם מעכאניזם הןןבן די םוססזןןגער םאר• שיקט אין די םרחקים, ער זןןל דןןרט אויסגײן װי א ליכסל... דןןם דןןזיקע בילד פין ,װערן און םארגײןי, פון םרילינגם• נעזאנגען אין זוםער-רײםקײט און הארבסם׳םארװעלקן, די דןןזיקע םיםטעריע סון אונזער אלט״ײדישער ליסעראסור: ןןט װןןס םיר דערװארםן םין א היססןןריקער םין אונזער ליטעראסור. דאס ײדישער װיסבשאפטלעכער איבסיטטוט פסיכאלאגיש־פעדאגאגישע סעהציע אבקעטעם װעגן ײדישץ דערצױנגם-װעזן 12. צי סלעגס אםט א באהעלפער װערן א םלםד פאר זיך 13. צי איז אייך באקאנם א םנהנ, אז אױף א שםחה — א חתינד״ א ברית—דארף די סיש קןכן א באהעלפער? 14. װאס סאר א בינעמענישן םלעגן האבן די רבײם און די באהעלםערסז 13. װאם נאך קענט איר בוגעבן װענן די באהעלסערםו ג. דרדקי-חדר ב) דאם בוגעװײנען בום חדר 1. בי פלעגט םען בײ אײך שיקן אין חרר קינדער סאר פינףיאר נישט צום לערנען, נאר סתםבו זיבן און אויך אײנבוהערן. 2. װי פלענם סען רוסן אזוינע קינדער אין חררז (״איבער- זיץ־קינדער״ז) 3. םון װאסער עלטער אן םלענס םען שוין שיקן אזוינע קינדער אין חדר ארײןי 4. םיס װאס םלענט פען זײ פארנעםען אין חדר און װער פלענם זיך אפנעבן םיט זײ (דער רבי, א ספעציעלער באהעלםער, אן עלםערער תלםיד, אדער קײנער?) 5. זנוליב װאס סלענט םען אזוינע קלײנע קינדער שיקן אץ חרר: בי כרי זײ זאלן אין שטוב נישט שסערן, בי עם איז נעװען גערעכנס סאר אזא הוב, װי דאס שיק, אין חרר עלםערע קינדעו/ אדער בוליב עפעס אנדערש? 6. בי םלעגט דער םלםד באקיםען םאר די קינדער א ספע. ביעלן געבאלט, אדעד ער םלענט זײ האלטן נאר כדי בו האבן אויף זײ א חזקה אויף שפעטערז 7. בי זענען אײך באקאנט םנהנים, װאם זענען םארבונדן םים אט דעם םין ,סאר־חרר־דערבױנג'? נ1) אלף-בית 8. בו װיםל יאר םלעגט םען אנהויבן לערנען אלף בית (א-ב)ז 9. װי אזוי םלענן זיך באביען בו א נײעם תלםיד דער רבי, די איבעריקע תלםידים? 10. בי זענען אײך באקאנט ססעביעלע םנהנים בײם פירן ,אדער סראנן) דאם ערשטע פאל דעם א׳ב-ױנגל אין חרר ארײן (סעודד״ דרשה םון קינד, אײנװיקלען דאס קינד אין א סלית, בו• דעקן דאס פנים, תשילות, ססעביעלע םלבושים אדער מאכלים םארן קינד)? ח. בי סלעגט םען אײנלאדן געסט בו דער שםחהז 12. װאסערע מנהגים בײם אנהויבן א׳ב זענען אײךבאקאנט (רתנות ,סון מלאך׳, אותױת םיט האניק, אײער םים געהעריקע אױסשריפסן וכדופה: פסוקים, שנרוכן א. א. װ.)ז ב. באהעלסער (בעלסער) 1. בי אין אלע חררים, װאס איר קענט, זענען געװען באהעלםערז בי סלעגט אײן םלסד האלטן םער װי אײן באהעלסערז 2. אויב אין חרר זענען געװען םער װי אײן באהעלסער, בי סלעגן זײ אלע האבן די זעלביקע אײםגאבע, אדער יעדער אײנער האט געהאס זײן באשטיםטע ארבעם אין חדרז 3. בי םלעגן באהעלםער זײן נאר ױננע בחורים, אדער בװישן זײ םלענן זײן אויך עלטערע און באװײבטעז 4. װער סלענט באלן דעם באהעלסער—דער םלםד אדער די בעלי-נתים און װיסל םלענס םען אים באלן? 5. בי םלעגס ער עסן בײ דעם רבין, אדער בײ די בעלי• גתים (סעג)ז 6. װאסערע בכלל זײטיקע פרנםות] סין באהעלםערם זענען אײך באקאננ? 7. רעכנס אויס די ארבעס, װאס דער באהעלסער םלעגט דארםן דורכסירן; א) אין די הײזער סון די תלםידים (ביבית?, ברכה?, אנטוןז) ב) בײם םירן די סינרער אין חדרז װי אזוי םלעגט דער באהעלםער ברענגען די קינדער אין חדרז (םיר;?, טראנןז) בי םלעגט ער זײ ברענגען אין חדר אײנביקװײז, אדער גאנבע גרופעס פיטאםאל? ג) אין חדר גוםא (בײם לערנען, השגחה, שלאנן, זארגן װעגן זײער עפן א. א. װ.) ד) בײם אפסירן די קינדער אהײם? ה) זײםיקע ארבעט פיט די קינדער (םירן בו א קריאת- שםע?, בו א לװיהז, שבת אין שול ,אםן• זאנן א. א. װ.) ו) זײםיקע ארבעס פארן םלםד(םאנען שכסליםוד א אנד.) 8. בי םלענט דער באהזלםער לערנען זע לבםטשטענדיק אין חדר, אדער נאר איבערחזרן, װאם דער רבי האס שוין געלערנס? 9. בי װײסט איר נישם םון םאלן, װען די באהעלסער זאלן אויספרעםן םיט דראונגען אדער אױםנארן בײ די תלםידיס עסן (דעם ,םיס־זיך־) אדער געלטז 10. בי װײםס איר נישם דער באהעלםער זאל זײן דער םרײנד אין חדר, אין די קינדער-שפילן, אין דערבײלן םעשױת, אין םארגריננערן זײערע שסראםן א. א. װ. 11. באבױנג סון עולם בום באהעלםער: אין גאס, אין בית• פדרש? םיט װעםען סלעגס ער ןיך חברן? בי םלעגם ער זיך דער• שלאגן בו אבאלעבאסישן שידוךז בי םלענס םען אויף אים נישט קוקן װי אויף אהםקר-ױגגז