Literarishe bleter · 1928-06-01 · 22 (1.6.1928) · p. Seite 422

ליפןרוריזז נ ל ז 8 ן ר 422 22 זא װא רימ ז״. א צײט ש#עטער קײקלט זיך די ,ש־ינע ליםעראםור׳ ארון״ סין איר מתילותדיקעד קינסםלערישער ד.ױך: אירע איין• נעין זענען נישט מער די געפילדעטע .גאליןןרדן—שפילםענער* אדער—װי מען םלענט זײ רוםן—,לצים*, װןןס ם רוב הןןבן זײ זיך גענומען םון דעם שיכט װאנדערנדע ישיבוז׳בווורים. םיט ,שײנער ליסעראטורי הערן אויך אויף בו פארנעםען זיך לומרים * אינטעלעקשואליםםן, װי א ששײגער א הוםאניםםיש גע• בילרעטער אליהו־בחור. די ליטעראטור םאלט ארײן בי דעם באלעבעםל, דעם האלב׳אינטעליגענט, דעם מלמר, דעם מאדשעלעק־בדחן. זײעד ,קינםט־געשםאק* איז א םך װולגאדעד, הגם נןןך אױף א געזיםער הויך. בכן, הויבט זיך ןןן דןןם אי• בערגענומענע םשאנםן-געפײ בו װאקלען און בו םרײםלען. אזוי װאקלט עם זיך און טרײסלט זיך בעת דער ״בירגערלעכער תקופה*, װןןס. אגב, ברעכט זיך אין איר דורך א גרעסערע םארליבע בו *ראזע, װי בו גראמען. די ירידה װעט פןרקוםען ערשט אין דער .סוסר־תקושח׳ דהײנו זינט די סב-קער יארן פון 17-טן י*ה. די ליטעראשור װערש דעםןןלם געםרןןגן דורך דעם אשקעש־שן דרשן, דעש װ^־ש־פירער םון די ןןרעםםשע שיכשן—און דארש אונטן, אץ רי םישעניש)• סין ןן־עמען פןןלק, הןש זיך נןןך נישש דערװעקש דער חוש םאר קונסש, םאר פן־ם, םאר שײנער אויסערלעכקײט. דןן־ט נעװעלםיקש נןןך א כאןכישע סאיטאזיע און א גארן נןןך אױםשערלישע םױזשעםן, נןך ששןף. די פןן־ם שפילט נןך קײן דןןלע נישט, זי שסעקט ב׳ןך א־נם סרום־פעטל פון םריםיטיװ. װעט טאקע די קונביקע און הײך־קולטיװירטע הילדעפראנם־םטראםע ןןדער סםאנםן־װער• סיע נישט געשינען אין די תהומות פון דער םאםע קײן ןם־ קלאנג און זי װעט םארקלינגען און םארװעלקן• נאך בולטער װערן די דאזיקע מעטאמארםןזעם אילו• סטרירט דורך דעם בװײטן בײשפיל: אין דער .ריםערלעכער* אדער ,שפילמאנישער תקופה* פון אונזער ליטעראטור שסײט דעד ארטור־ראמאן אױף דער זעלבער קינסט^ערישער חויך, װי בײ די דײסשן. ענלעכע פיאנערן, ענלעך געשטימטע און גע• בילדעטע בוהערער — ענלעכע קינםטלערישע אנטפלעקוננע;! אין דער .פירגערלעכער תקופה* םיט איר באלעבאטישן פא• טאס פון זעלפםטבופרידנהײט און מיט דעם באלעפאסישן חוש פאר רעאלע. שכלדיקע זאכן פארלירט דער ארטור־ראפאן א סך םון זײן ריטערלעכן היפערנאטוראליזם און װערט .שכלדיקער, רעאליםטישער און בעבױגענער*. דאן קומש די ,תקוםה םין מיםר*, די תקופה סונם הפון, װאס םיגנאליזירם זײן דערשײנען אויף דעי ליטערארישער ארענע. מיט דעם הפון קומט דןןם כאאטישע, םארנעפלטע, די געשםאקס־םארװילדערונג, דזןם פרימיטיװע, די פארװןןרלאזונג םין דער לײדנדער ןןרעםקײם. װערט פון דעם אםאל שפילעװדיקן, געבירטן, געטןןקטן אין מיס א בײט שפעסעוי באלעפאטיש־בעבויגענעם, שכלדיקן ארסיר• ראמאן איבסער ,א נישטיקע שמאטע*, א פארשמובטער ברןןקן פון מאכלים, װאס זענען אסאל געשםאנען אויף ריטערלעכע אדער באלעבאטישע סישן. עס הזןט זיך אויסנעװעפס דער אלםער לעבעדיקער אינחאלט און עס איז געבליבן בלויז דער טרוקענער םעבאניזם. אין אזוי איז עם נישט פלויז םיט דער עפיק, אזוי איז עס אויך פיט דער ליריק און דראםאטיק. זײער מקור איז געװען די םרײד פון לעפן און שאסןו און דער גלויבן, אז דביי־קודש לאזן זיך הארפאגיש בינויםפןןרן מיט דברי־חול! אזוי איז געװען דער מקור זײערער אי *עת דער ,ריטערלעכער*, אי בעת דער .בירגערלעכער* תקוסה. אין דער ,סוסר־תקוסה*, נןזך די לײדן סין סנ־יזןריקן קריג און בפרט נןןך די סוראדיקע שחיטות סון ת*ח, הןןט זיך געעםנק אין םירט .קהלת יעקכ*, א הילבעינע פאראזראזע אין גענראמ־ טער פרןןזע .פניגון שםיאל״ביך* אויפן חיםש, יהושע און שופטים. אין דאס א־ז שוין די לעבטע שפור סון דעש .שמזאל• ניגון*. און אט א בװײטער בײשפיל: דער פארימטער .ארטור־ראמאן* (זע ז*ז 112-106), װןןם זײן עלטסטע ײדישע װערסיע איז אײפגעקיםען אין דער שפילםאנישער תקופה (נישש שפעטער, װ• א־ן 14־טן י*ה), איז אינז אויםגעהיט געװארן נאך אין אײניקע װערםיעס, װאס שסאמען פון די שפעסערדיקע תקיפות. אזוי א ששײגער איז סון דער בװײטער העלפש פון 17־שן י*ה פאװוםש א געדרוקטע װערסיע אין סםאנסן, בכן-פיש א םסרןןשן־געבײ װאפ איז גרונס־סארשײדן סון דער אלטער שפילםאײשער םטראפע און װאס װערט בלויז געניבט אין אליהו-פחורס גענראמשע ראסאנען (.בבא-בוך* .פאריז און װיענא*). די דאזיקע נײ־אױפגעקוסענע סטאנסן־װערסיע איז ,אן א םארגלײך אויספירלעכער, דעטאלער אין אלע פרםים. זי איז ר ע א ל י ס ס י ש ע ר, װײניקעי פאנטאסט־ש, שכלדיקעד, דערפא־ בןגױגן*. זײןר כאראקשעריםשיש איז די לעבשע באװוםשע װערםיע פון דעם ארםור-ראמאן. זי איז אויפגעהיט אין א דרוק, װ$ש איז דע־• שינען 1789 אין םראנקפורט בײ דער ןןרע-־-און ששעלט פ$ר א פרזןזא״מעשה אינסערן ם־של: .ה־ששאײע זןרעד מזןראלישע ערצעהלונג, האנדעלם פין װאיניעיפאה־ע בענעפעג■ הײטען אײנעש יונגען ריטער גובײן, װ$־וים די געשליכע פזןרזעהונג ערקאנט װערט*•). די דאזיקע פרןןזא־מעשה א־ז לױט עריקס טרעפלעכער כאראקםעריםסיק .א נישטיקע שמאטע*.,. עד פאן די בײשפילן. װאס זזןגן זײ אונזז װאם דערקלערן זײז פײ עריקן װעלן מיר דערויף ענטװעדער גאר קײן ענט־ פער נישם געפינען אדער ער גיט עפעס יא ןןנבוהערן (אזוי, לםשל, בײם ערשסן בײשפיל), נאר דאס .עפעס* איז אויפן סאמע שפיץ מעסער. נעסס מען די זאך טיפער, האט מען אין די בװײ בײשפילן א װונדערבארע אילוםטראביע פאר דעם פראצעס פון .װעבן און אויסװעבן* אין אונזער אלט-ײרישער ליטעראשור, פאר דעם איבערבײט פון דעם פאטאס אין די פארשײדענע תקופות און פאר דעם םארװעלקן םון פארמען און סיוזשעטן, װאס זענען אמאל געװען לעבעדיק און באפלדיק. װאס װײזס אונז דער ערשטער בײשפילז די הילדעבראנט־סטראםע. אין װעלכער ס׳איז בוגעסראכס געװארן די עלטםסע װערםיע םונם שםואל־בוך, איז געװען צו• געפאסס בו דעם ריטערלעכן פאטאס, בו דעם ריסערלעכן ,גע שמאק*, װןןם האט געװעלטיקט אין דער שפילמאנישער תקופה, װען דאס שמואל־בוך איז אנטשטאנען. אין 16*טן י*ה איז זןפער דער דאזיקער פאסאס שוין א אויסנעװעפסער און אונ• סער דער װירקונג פון דער הומאניסטיש־בירגערלעכער .אײנ• שטעליננ* מעט די תחילותדיקע שפילמאנישע סטראפע פאר• װאנדלט װערן אין דער באליבםער םםראפע פון די איטאליע־ נישע הומאניםטן און דיכטער, אין דער סטראסע סין באיאר• דאם געגראמסע ראםאנען, װאס האט געדינט אלס א מיסטער פאר אונזער אליהי-בחיר אין זײן ,בבא־ביך* אדער זײן ,פאריז אין װיענא*, דהײנו אין דער םטאנסן-םסרזןסע אדער .אטטא. •) םיר נרעננען ועם •יין סיםי י1יס ועם *ינערדרוק *ין י• ל*ני1ים "45ח1.698 חן1זנ11זח. *ינ• *יישנ 11, נ*י עריקן *יז דער סיסי *יבעינע• נענענן געקירזםערהייס.