Literarishe bleter · 1928-06-01 · 22 (1.6.1928) · p. Seite 421

421 ליםערארישע נלעסז ר 22 חץן װעגן מאהס עריהס ״געשיכטע פון דער ײדישער ליטעראטור״ (קריסישע באםערקוננען) ד׳ר יצחק שיפער / ווארשע ליטעראסור) און דער ירידה סין דער אײגנטלעכער ,שײנער ליטעראסור׳ז איז טאקע סארדריםלעך, װאם עריק באהאנדלט די זאך םיל לײכטער, װי זי איז עם אין דער אסתןז ער לאזט אן א זײט דאס גאנזיע געבים סון דראסאטיק. ער אונ■ טערשטרײכט נישט װי געהעריק דעם ירידה־סרןןבעם אין דער ליריק. און ער סרוװם נישט גו געבן א געהעריקן באגריף װעגן די צוזאםענהאנגען, װאס האבן אין דער מוםר־תקוםה דערםירט גו דער ירידה פון דער .שײנער ליםעראטור״. בכלל שאםט זיך נאכן דורכלײענען עריקס מערק דער אײנדרוק, װי די םסאסיק װ>) ט דערשטיקט די דינאמיק, װי דער אויפגעקליבע■ נער. אגב זײער איםםאזאנטער דענקמעלער׳מאטעריאל. װאלם םארסונקלט דאס בילד ״סון װערן״, דהײנו דאס בילד פון רי טרײבנדע םאקטארן אין א ליטעראסור, װאס הײנט זענען זײ צאפלנדיק־פרישע און מארגן םארװעלקן זײ צוליב א נײער *אײנשםעלונג׳ אין דער פסיכיק פון די סחכרים און לעזער, בכדי בו מאכן אן $רס םאר נײע םםימולן און פארינסערעסי• רונגען. עם װןןלם אינז גי װײם געםירט, װען מיר זאלן דא נעמען אויף זיך די אויםגאבע, אויסזזיסילן דעם אנגעסערקטן בלויז אין עריקס ביך, כוןםשכי אץ גרויסע שסריכן. מיר װאלםן געסוזם אנשרײבן א ספעגיעלע ליסעראםור-םילןןזןןפישע אפהאנדלינג. מיר װעלן אויסקלײבן זייוײ זײער כאראקטעריםטישע בײ• שפילן סין אינזער אלם-ײדישער ליטעיאטיר, בײםפילן, װןןם װערן, אגב, דורך עריקן גענוי באשריבן-און מיר װעלן פרוװן אויםגודעקן די טרײבנדע סאקםןןרן, װעלכע שםעקן הינסער די בײשפילן. אויף זײם 222 שילרערט עריק דעם ,אנטזיקלונגס-פרןן■ זיעס׳, װעלכן עס האס דורכגעמאכס אין משך סון יןןרהונדער■ טער די בארימםע ססרןןפע םונם ,שמואל-ביך״, װןןס איז, אגב, א נאכמאכיננ םון דער דײםשער, שפילמאנישער ״הילדעבראנט• םטראפע׳. אין 13־סן-14טן י׳ה. װען דאס ״שםואל-בוך׳ איז אויסגעקומען, איז דאס דאזיקע סטראםע־געבײ געװען דער אויםדרוק םון א לעבעדיקער קינססלערישער םארם. אין 16-טן י׳ה קומס אויף — לויס עריקן — א ״ליטערארישע שיל םון דעם שמואל־בוך׳ אין קעגנזאץ בו דער סריערדיקער, ש פ י ל מ א נ י ש ע ר שול פון דעם שמיאל־בוך. ״עם באװײזן זיך איבם (דהײנו: אין 16יטן י׳ה) א רײ װערק, װןןס אויף זײערע שער־בלעסלעך איז אננעשריבן ״בניגון שמואל־בוך*, װןןם האבן אבער אין הוך קײן שום שײכות נישט זיום שפילמאנישן ־דענק• מאל... דער רײם און ניגון זענען אין א סך ערטער (םון די באסרעםנדיקע װערק םין 16<טן ײה) זײער װײט פין דער םטראםע םון דעם שמואל־בוך... פין דעם שמואל־בוך איז םאר• בליבן בלויז אםארגרײזטע סטראסע, װןןם װערט אלץ מער םארװילדערט און םארגעסן. אין דעם 17־טן י׳ה דערשײנט אין פראג א קלײנטשיקע פאראםראזע םין אױב: דןן איז די שמואל־םטרןןםע שוין לחלוסין נישט בו דערקענען, כןןטש די שמיאל־םארקע פיגורירט אויםן שער• בלאט. דןןס זעלביקע גילט אויך םארן ״שלמה־המלך־ליד׳ (זנװײםע העלםט סון 17-סן ײה׳. נןןךן אין י. 1692 דערשײנם .5 די מוסר תהופה װי סיר האבן שוין אנגעסערקס אין םןןריקן ארסיקל, םאררעכנט עריק צו דער ״מוסר׳תקופה פון דער ײדישער ליסע• ראסור• א רײ מוסר• און םתם םרומע סםרים, װןןס לויס זײער כאראקטער האבן זײ א קנאפע שײכות םיט דער מוסר-תקיסה, םחמת זײ זענען דורכגעדרינגען מיט דעם באלעבאסישן פאסןןס גו שאםן דעם ״גןןלדענעם מיטלװעג׳ זיװישן נןןטס-זאכן און װעלטלעכע ענינים אין זענען גאנץ װײט םון דעם ,םאװןןנא■ רןןלישן*, אסקעםישן גײסם, װןןס כאראקטעריזירט דעם םוסר אין דער אײגנםלעכער םוםר-תקופה. םון די םרוםע װערק מיזן אויםגעסײלט װערן אלע ליטעראסור־דענקמעלער, װןןס זענען אויפגעקומען אין משך פון 16־סן און אין די ערשטע בװײ יןןר צענדליקע םון 17-טן ײה, בכן דער ,סםר מידות*, ,דאם סרױען־ביכלײן׳״ דער בראנסשפיגל׳, ,סם חײם״, די ״בא־נה וראינה׳. מיר הןןבן זײ אויםגערעכנט אין אונזער לעגםן אר• טיקל. םיר װילן איזיט בלױז בוגעבן. אז אין דער רשיםה םרומע סםיים םון אס דער תקוםה דארסן אויך ארײנגענוםען װערן אזעלכע שאםונגען םון 16-םן און םון אנהויב סון 17־טן ײה, װי ״םנקת רבקה׳, דןןס ,תורה ליד׳ (׳\וא ייה), דער ״זזוכס־שפיגל׳ (1610). דער ״אורח חײם״, דער ״קלײנער בראנס• שפיגל׳ און אנד. אלע ןןט די סםרים הןןבן מיס דער אײגנסלעכער ״מוסר• תקוםה♦ — װי געזאגט — א קנאפע שײכות און אויב מען זוכט די קלאםישע דענקםעלער אירע, רוז מען זיך אפשסעלן בײ אזעלכע סםרים, װי דער ״לב סוב׳ (1620). ״קב הישר׳ (1705 — 1706) און דער ״טײטש זוהר״ (1711). בלויז אין די לעזיטע געסינס מען דעם פאטןןם פון רעליגיעזער אסקעטיק, װאס א־ן תוך גענומען איז ער נישט מער, װי א רעליגיעז-באסארבטער פרןןסעסט סון סארןןרעמטע מאסן קעגן דעם באלעבאטעיוען םון די װעלסלעך־געשטימסע און פאר די לײרן סון דער מאסע װײניק־עמםינדלעכע תקיםים. די אנאליזן. װעלכע םיר נעסינען אין עריקס װערק בנוגע די דערסאנטע םרומע סםרים. זענען דורכױם באסרידיקנדיק, און דער גאנזיער םעלער באשסײט בלויז דערין, װןןם עריק האס זײ זזונויםגעמישט מיט מוסר• װערק פון א גאנץ אנדערן כאראקםער. דער אויפבלי םון דעם אסקעטיש״און מיססיש באהייכטן מוסר איז גלײכבײטיק דער אנהויב פון דער ירידה םון אינזער אלט־ײדישער ליטעראטור. עריק האט דעם דאזיקן מאמענס ריכטיק אויפגעכאפס און ער האט אויך אויף אזײער אינטע■ רעסאנסן אופן געשילרערט דעם ירידה־פראבעס, װאס קוםם םאר בעתן 17-טן און 18־טן י׳ה מיט דעם אלט־ײדישן ראמאן און מיט דער נאװעלע. עם איז ןןבער נישס גענוג זזו קןןנ■ סטאסירן די ירידה םון דער בעלעסריסטיק. מען מוז אויםםארשן װי געהעריק אויך אזעלכע געביםן. װי ליריק און דראמאטיק און דערגײן, זיי דער ירידה־פראבעם האט זיך אויך אין זײ נישם ארײנגעריסן, און הןןט מען פעסמגעשטעלם. אז יא, סןן אנטשטײט ערשט די סאםע הארבםטע פראנע: װו זענען די בוזאסענהאנגען זיוזישן דעם אויםבלי םון ליסעראטור־שול (םוסר•