Literarishe bleter · 1928-06-01 · 22 (1.6.1928) · p. Seite 420

22 זא ליטערארישע בלעטער 420 אמאל אין פעריאד פון װילנער העגעמאניע אין דער פןןליטי■ שער באװעגוננ פלעגן םארלאגן ארױסנעבן פאפולער-װיםנשאפס■ לעכע ליטעראטור, קדײזלעך פלעגן זיבן און לערנען, מען םלעגט שטודירן, מיט קעגנער פלעגט מען דיסקוטירן, הײנס פארשפןןרט מען עס: מיט קעגנער קריגט מען זיך, קײן אוים■ בילרונג דארף מען נישט. עס איז גענוג א װינקל םים מעל■ דונגען אין בײסונג, אז בערל הןןבמאך איז ארויס פון פאר• רעטערישן בונד און יעקל בימבןןם הןןט זײענדיק 3 חדשים אין די רײען םון די ציוניםטישע פועלים זיך איבערצײגט, אז די אײנציקע פארטײ םון ײדישן פראלעטאריאט איז דער בונד, און אזוי װײטער. אדער זאנט אלײן, איז נישט דער בונד טרײף. נאכדעם, װי זײנער א דאטמאן סון כאנדריקעװע האט זיך אויס• געגענעצט צוזאמען מיט די םוחרים; אדער צי זענען די פועלי ציון נישט באנקרןןט נאכדעם, װי זײער קאנדידאט איז שבת געגאנגען מיט זײן זון מ ם מ מ א אין שול ארײן... פון אײן זײט רעדט םען און מען פרעדיקט די *םרײע פערזאך, דאס פרײע דענקען און אין דער זעלביקער צײם קולטיװירט מען אזא םין חסירישן גלויבן אין דןןגמע און אין רבין, װןןם איז לגמרי אין זײן מהות נישט נײ... עם הןןט זיך נאר געביטן די דאגםע, דער רבי איז א נײער, ןןבער די גלויבער, זײ זענען דןןך אין תוך ארײן די זעלביקע שירײם• כאפער און אמן־שרײער. און דער משמש דערצײלם נםים פון זײן רבין און די עבירות םון ,יענעם םאלשן׳ רבין... איז עם נישט א נײע מןןדערנע אויםלאגע םון עפעם אלטם און פארעלטערטסז אין ספעציעל א װארשעװער אויסגא־ בעז װארום כל*זמן װילנע האט קולטורעל און געזעלשאפטלעך געלעבט זעלבסטשטענדיק, הןןבן זיך ײדישע צענטרען קעגנזײ• טיק דערגאנצס, אײנער האט דעם צתײטן ממלא גגוזען, און עס איז געװען מער װײניק א גלײכװןןג. איצט ןןבער, װען װילנע איז ןןפגעשװאכט און געזעלשאפסלעך משעובד, באקוםס אונזער קולםור־באװעגונג אן אײנזײטיקן כאראקטער, א סאנדעט• כאראקטער. נאך מער. װילנע גופא האט אלײן פארלוירן איר אײ• גענעם װילנער פרצוף. מאכט זי נאך אין אלץ, באמיט זי זיך נאכצומאכן, צו פאלגן. ןןבער אויב פאר װארשע איז עם נא• טירלעך, ארגאניש. קומט עם אין װילנע ארוים נעבעכדיק, אומגעלומפערט. עס איז די טראגעדיע פון דער ײדישער װילנע בײ הײנטיקן טאג. פארלאג ב. קלעצקין, װילנע — ווארשע ערשט אנגעקומען פראפ. פ ״שניאררסאן ק א ר א ה א ד די בלענדושענישן פון אב־הם אלציע דןר קירזשנןר — פרײז 20׳3 זל — אדדעס־. *2 111׳1ז616א •^526־ז*'^ו ,״א£זזסד8. 0יומ2161^ז6ק8 _■13196 ס ■>! ,£_ ,קאאפעראטיװי ביכער, ױארשע נאלעװקי *2 שוין צו באקוםען: שי פרוג אויםגעװײלטע שריפטו ערשטער באנד. צו א שפןןט ביליקן פרײז—3 זל. אדדןס: •2 11*6|.א ,•**32ז3/װ •013£8זי8. *1״12161)61ק8 װיל אנהויבן םירן אן ענלעכע גרענדע אין װילנע, איז עם קודם-כל לעכערלעך. עם איז א שטאס, װןןם אנשטאט רבניס, האס זי בכלל מורי־הוראהם, ם׳הײסט כמו קולט-באאמטע, די ארטאדאקסיע איז דא מער לומדיש און מעשה פרוש, אײדער פרום און מעשה חסיד. א באצױנג האט זי תמיד געהאס צו זיך א זאכלעכע: דו פסקן שאלות און איך װעל צאלן װאכער. און אז אויף חױנה װעט דיר םעלן, װעםטו סון דאס, װאם מײן פלוניתסע טוט — װעסס אונטערהאנדלען מיט הײװן... פרובירט איצט די דןןזיקע ארטאדאקסיע מיטן כח פון חסידישן רבין צו געװעלטיקן אין דער מתנגדיש־ליטוױשער װילנע. מאכט מען ארגאניזאציעס, שאפס מען צוזאמענפאדן און מען םאכט אי אנשטעל און עם קוסט ארוים — אשר יצר־ײדן, אשר יצר־ןןרגאניזאציע, װי דאש איז אנגערוםן געװןןרן אפי• ציעל אויף זײער א צוזאמענפןןר אין װילנע נישט דורך קײן אנדערן װי דורך דעם װילנער שטאט־מגיר, דעם פירער פון דער װילנער ארטאדאקסיע אלײן. פריװט מען סאכן א שאטן פון א חסידישן צדיק, ברענגט מען אראפ דעם אלטינקן פרוש, דעם ,חפץ־חײם-. װארפט מען בלעסלעך אין די גאסן—,תנו כבוד לתורה*. ןובער—עס נעמט נישט — ליטװאקעס פילן נישס ןזן דעם פעראן, מען זאל דעם װאגאן צעברעכן, מען דארף אים נישט ,אפגנבענען׳... גאר■ נישט, געקומען דעד חפץ־חײם, װעט א ליטװאק זײן טשעקאװע א קוק צו טון אײף אים. אויב ער איז שוין גאר פרום, װעט דער ליטװאק א ברכה מאכן... קוםט אויס די גאנצע ארטאדאקסיע אין איר פראװען פאליטיק לעכערלעך נאכםאכעריש. און איצט װײטער. די ײדישע װעלטלעכע אינטעליגענץ האט כסדר געשאפן אין װילנע. געשאפן דורך לאגיק. דא איז געװאקסן די השכלה, דא זענען אויפגעקומען די מאדערנע בא־ װעגונגען, ד$ אין דער ליטע האט זיך אויסגעקריסטאליזירט דער געדאנק פון ארבעטער־באװעגונג, דער געדאנק, די סעאריע, דא האט זיך געשמידט דער געדאנק פון יעדן דור און פון יערער צײט. איצט האט װילנע םארלוירן איר גײסטיקע זעלבםט■ שטענדיקײט און צוזאמען מיט דעם גײם פארלוירן, אדער עס שטײט אין סכנה פארלוירן צו װערן, דער אינסעלעקטועל■ עטישער פרצוף פון אונזער קולטור. װארום אויב בנוגע צו אימפעט סעמפעראמענט, התלהבות װעט װילנע קײנמןןל זיך נישט קענען פארגלײכן צו װארשע, װעט אבער די לעצטע אויף תםיד פארבלײבן מער די שטאס פון טאנדעט. אלץ איז אויםגערעכנט פאר דעם מאםן־געברויך און צוגעפאסט צו אים, נישט פעסם, אן אויםנװײניקסטער גלאנץ פון דרויסן. אט דעם םין טאנדעטיזם האט ארײנגעטרזזגן װארשע אין אונזער קולטור־לעבן אויך. אס דאס איז אין געװיםע הינזיכםן די װארשעװער פרעסע, דאס טעאטעד, אזוי זעבען על־פי־רוב אײך די קולםו• רעל-געזעלשאםסלעכע אונמערנעמונגען און דאס געזעלשאפסלעך פאליטישע לעבן בכלל. װען מען קוקט זיך צו צו ןוט דעם לעבן אביעקטיװ פון א זײט, זעט מען, אז אנשטאט אידעען קעמםן דא אײגנטלעך קלויזן, נישט קײן שיטות, װעלטאנשויונ־ גען—נאר רבײשע הויםן. די קאצקער מיט די בעלזער, — זײט מוחל,—די ,פעדעםיאנער* מיט די .באראכאװיאנער*. עם גײט נישט אין קלאר םאכן די עיקרים פון דער אדער יענער אמונה, נאר אום מאכן צו גארנישס דעם קעגנערישן צר. דער גילגול פון שמעיה גיבור, װןןם רײסט אראפ דאס שטרײמל בײם רב און מײנט דערמיט גובר צו זײן דעם קעננער,—איז איצט גע־ װארן דער הערשנדיקער םיפ אין אונזער געזעלשאפטלעכקײט.