Literarishe bleter · 1928-06-01 · 22 (1.6.1928) · p. Seite 419

419 ליסקרןרישן נלעטזר 22 זא דאם פוייד־ישע װארשע אוז די ל־־ייטוױשע װילנע א. גאלאמב / ווילנע זען אין א װארשעװער ,הײמישע מיטןןגן׳, —און דעם זעלביקן .ןןסטון׳, ױבא זיץ, סרעסס *איר אין א װילנער .גארקיך׳... דער װארשעװער ײד ע ם ט , דער װילנער דארף א פ ע ם ן. דעם זעלבן אימפעט זעס איר בײם װארשעװער הענדלער, בײם סוחר, בײ דער באלעבןןסטע אין מארק. איר זעט אים בײ די .גוט-שבתיײרעלעך׳ אין די װארשעװער הויםן. אומעטום ליגט א שטיק התלהבות, במעט אן אומבאװוסטזיניקע, ארויםגערוםן םון אינעװײניקםטע אינסטינקםיװע טריבן, איז יעדע טואונג, יעדע האנדלוננ געסריבן מיטן םולן ברען, ןןן נןןכדענקעניש. ןןן רעזערװאביע. ןןן םםקות; קומען לןןגיק און עטיק פןןםס■ םאקטום, בו בארעכטיקן דןןס שוין םאראנענע, דאס געטיענע. זײ זענען געבװונגען בו געבן זײער הסבסה. די אימפולסן ןןבער קוםען נישט םון זײ... אנדערש איז דער ליטװאק. דער יבר־הרע איז בײם ליטװאק קײן גרויםער בעל־דעה נישט. עס איז םאראן אן אויסרעכנונג. א .םען דארף׳ און מען טוט, װןןם םען דארף, װןןס עם הײסט דער םח, װןןם דער געדאנק זןןגס אונטער. דער ליטװאק קען זיך בװינגען און ער םןןלגט זײן שכל. אויב דער פוילישער ײדדארף, װןןם ערװיל, — װיל דערליטװאק דןןם,װןןם ער דארף. נןןך ריכםיקער — װןןם ם ע ן דארף. דןןס זענען בװײ םארשײדענע ססיכןןלןןגישע טיסן און בםילא איז םאראן אן אונטערשײר אין אלע םואונגען, האנד• לונגען װי סריװאטע אזוי אויך געזעלשאםטלעכע. הןןט טאקע דןןס ליטװישע ײדנטום געםירט םון תםיד ןןן אן אנדער לעבן און אן אגדער קולטורישטײגער. און אין א יעדער אלגעםײנער געזעלשאםטלעכער באװעגונג הןןבן זיך די פוילישע און ליטװי• שע ײדישע קבובים קעגנזײטיק ממלא געװען. הןןבן די פוילישע חסידים געשאסן קןןבק און גער, הןןבן די ליטװישע חםידים געגעבן דעם תניא. און דאכם זיך, אז במעט אלע װיכטיקערע גרינדער און םירער םון .בונד׳ זענען ליטװאקעס. גןןר אנדערש איז עס איבט. װילנע איז איבס עקןןנןןמיש און געזעלשאפטלעך־פןןליטיש געבליבן ערגעץ אין א װינקעלע, ערגעץ אין א העק מים זײער א קלײנער פעריסעריע, א קרעסן-שטןןט םיט אן אלנעמײנער שטארקער טענדענץ נןןכבוגײן און נןןכבוטון דער הויפט־שםןןט. איז אויך די ײדישע קולםורעל-געזעלשאםטלעכע װילנע נישט זעלבסטשטענדיק, םאכט זי נןןך װארשע. ןןבער דןןס, װןןס םאר װארשע איז ןןרגאניש, פםיכןןלןןגיש בוגעמןןסטן, דןןם פאסט כלל נישט סאר װילנע. איך װעל ןןנהויבן םון רעכסס, םון דער ןןרטןןדןןקםיע. אין סוילן איז די ײדישע ןןרטןןדןןקםיע א געזעלשאםט• לעכער כח, עס איז א שטיק שטײגער. נישט װיכטיק, װןם בײ די װאלן בום םײם הןןבן זײ געליטן א מפלה. איר םילט ןןבער די ןןרטןןדןןקםיע אין טןןנ־טעגלעכן לעבן, איר זעט זי, װי זי .פראװעט׳ איר שטײגער, איר װןןך און איר שבת, װי זי סראװעט רבנישע חתונות און בריתן, װי זי האלם אוים די גערער קןלײקע, װי םען גלויבט און םען קװיקס זיך מיט רבײשע שירײם. קומט ןבער איבס די ליטװיש׳ײדישע ןןרסןןדןןקםיע און עם איז א שלעכסער סיםן, װען א םײדל הויבט ןןן בו• םיל זיך בוהערן בו קזןססליםענסן. װען מען לעבט פול און םולבלוםיק, דאן איז מען בוםיל םארנוםען םים זיך אלײן, מען זןןל נןןך אויסמערקזאם זײן בו דעם, װןןס לײם זןןגן... די אלטע, ם־לגעליבטע ײדישע װילנע הןןט לעבטנס בו• םיל גענוםען דיםקןנסירן יעדע םײנונג, יעדן װןרם, װןןם דער ןדער יענער גאסט הןס געזןגט װעגן איר. און עס איז שוין פםעט װי א םנהג געװןרן: פען איז א־ן װילנע, םען זןגט אביםל קןםפלימענסן דער .װונדערבארער װילנע־, און ,װילנע׳ קלײבט נחת... קײן געזונטע דערשײנונג איז עם בשום-אוםן נישט. עם באװײזס אויף דעם קראנקהאםטן בושטאנד, אין װעלכן די ײדישע װילנע געםינט זיך, א באװײז, אז די ןרגא• נישע אינערלעכע ענערגיע םון אן אײגענעם קולטור־לעבן איז ןפגעשװאכט. און װירקלעך. ס׳איז גענוג אן עטװןם םיםערער קוק אויף דעם אינהאלט און טעמפן םון דעם ײרישן לעבן אין װילנע, בדי זיך איבערבובײגן, אז עם זענען נישם נןר אויסער■ לעכע סיםפטןסען, נןר אינערלעכע ןרגאנישע םעלערן. װילנער פארטײען און זײערע ןרגאניזאביעם, װילנער געזעלשאםסלעך לעבן, די קולםור׳אונסערנעפונגען, די ליטעיארישע יובילײען, די פרןםעםיןנעלע םארײנען - םון אומעטום יןגס איבט מיט אזא שטארקן ןפגעשסאנענעם פרןװינביןנאליזם, אז ןםט דוכט זיך: נײן, נישט שניפעשןק איז א םןרשסןס סון װילנע, נןר םארקערט—װילנע איז די םןרשטןט םון ליבן שניפעשןק. םען קןן חושד זײן די קןמפליםענטףזןנער, אז זײ—די געקומענע םון דער גרויםער װעלס, — אימפןנירט װילנע דערםאר, װײל זי שטילט זײער בענקשאםט בו דער אלטער, אםןליקער, שוין• לאנג םארלוירענער רויקער הײם, אזוי ענלעך געװןרן איז אונזער װילנע בו דעם קלײנשטעטל, אזוי קלײנשםעטלריק אין דער פסיכןלןגיע און אין שטײגער״לעבן. אלץ מאכט איבט אין װילנע אן אײנדרוק, װי זי װןלט נןכגעםאכט, נןכגעםאלפעט, װי א קלײן קינד, װןס מאכט נןך זײן סאםן. און דן ליגס, דאכס זיך, די טראגעריע םון װילנער ײדישן קולטור־לעבן אין איבטיקן םןמענס. װילנע, די הויפטשסןס םון ליטװישן און ליטװאקישן ײרנטום. הןט. נישט געקוקט אויף דער נןענטקײט בו פוילן, געפירט א קולטור־לעבן סעפאראס און אוםןפהענגיק םון דעם פוילישן ײדנטום אויף אלע געביםן םון גײםטיקן לעבן. נישט געקוקם אויף די םוחרישע םארבינדונגען, איז א פוילישער ײד אין װילנע געװען א זעלםנקײם. א םארםרעמרקײט און א װײטקײט איז פון תםיד ןן נעװען בװישן די בװײ גרויםע שטאםען —ליםװישן און פוילישן ײדנטום. אזוי װײט, אז כמעט די גאנבע פםיכןלןגיע, דןם גאנבע גײםטיקע װעזן און םהות איז א םארשײדענער. עס איז גענוג בו םארגלײכן א ײדישן װעגעלע־םירער םון רודניבקער נאס אין װילנע םים אזא אײנעם םון דער דזיקע אין װארשע: בײם לעבטן זעט איר אימפעם, פםעט לײדנשאםט — ,היט זיך. איך, מענטש. םיר א װעגעלע׳... בײם ערשםן געםינט איר א קאלםערע אויםרעכנוננ. .נו, כ׳םײן, די נשםה אויםשפײען קןן םען דןך נישט, ןס םארדינס םען בו ביםלעך, אז גןט שיקט בו׳. און דעם זעלביקן אים• פעט, דעם זעלביקן יבר־הרע אין דעם עבם׳הםעשה װעט איר