Literarishe bleter · 1928-05-25 · 21 (25.5.1928) · p. Seite 401

401 ליסזרוריזוולוסור 21 1א פעםימיזכמ אדעד אפטימיזכמ (בריװ פון א פרײבד און צו א פרײנד) נן־אדיר/בערלין בו זײ, בו די אוםות העולם, זןבער בנוגע צי אונז, ײדן, האבן די לעגטע יןןרן באװיזן, אז מיר קאנען קײן נאביזןנאלע אויטןןנןןםיע נישס האנן, און גערעכס זענען געװען די ם׳ם, װײל ״ם־איז אופמעגלעך נו גרינדן םארן ײדן א נװאנגס• ארגאניזאניע,. אױף װעלכן םםך מאכסטו דעם דןןזיקן אויס• סיר — װײם איך לחלוסין נישט. םון װאנען נעמסטו דןןם, אז ײדן זענען אזא אנארכיםטיש םןןלק, װןןם דילדעט נישס קײן שום נװאנגס־ןןרגאניזאביעז בכל־אוםן, די ײדישע געשיכסע גים דערםאר קײן שום באװײז נישס. און װאם ם־געהער םםעביעל דער נאביןןנבלער אויטןןנאםיע, זענען אײגנטלעך גע• מאכס געװןןרן בײ אזנז נןןר בװ״ עקסםעדימענטן אין דער הינזיכט, װןןם הןןבן זיך נישט אײנגעגעבן. דער ערשסער — אין אוקראינע, דער בװײטער — אין ליטע. דעם אוקראינער עקספערימענט הןןס מען מים גװאלד איבערגעריםן, אזוי אז סון אים הוןסטו קײן שום רעכט נישט בו ביען דײן אויםםיר. און ליטע איז אין דעם פרט אויך קײן באװײז נישט, װײל נאביןןנאלע אויטןןנןןמיע םןןוערס א הויכע אנטװיקלונג סון דעמןןקראםיע, און װי װײט ליסע איז םון אזא מלוכה־םדר, איז איבעריק בו זןןגן. װען דו לןןזס ןןכער ןןן א זײט ןןט די סוף־םוף בוםע• ליקע עקםפערימענסן, װןןם באװײזן לחלוסין גןןרנישט. און נעמםס דןןם אלגעמײנע ײדישע.לעבן, די אנסוױקלונגס־טענ■ דענבן, װןןס זענען בולם ארויסגעטרןןטן םאר די לעבטע 25 יןןר, פוזסו מודה זײן, אז פיר זענען דזרכאויס גערעכט גע• װען אין אונזערע פרןןגנןןזן, אז דןןם רעאלע לעבן הןןס אויםן גלענבנדםטן אוםן באשסעטיקס אונזער אנאליז םון די גע• שיכטלעכע אנטוױקלונגםיפראבעםן און טענדענבן בײ אונז און פוןלקאם בארעכסיקט אונזערע לאזונגען. אדרבה, קוק זיך בו בו דער אנטװיקלונג םון אונזער םןןביאל־עקאנןןמישער און קולטורעלער געזעלשאסטלעכקײס סארן לעבטן םערםליןןרהונ• דערם. נעם די טעטיק־יט און אנםװיקלונג סון ״ארט*, יק״אי, ,דזשאינט*, .אזעם׳, .ןןזע׳, .היאם״עמיגדירעקס*, .חברת מפיבי השכלה׳ םריער, און נןןך דעם — .קולטור׳ליגע׳, .תרבות*, די .ײדישע שול־ןןרגאניזאביע״, דעם .ײדישן װיםנ• שאסטלעכן אינססיסוט״ און נאך, װאס זײ אלע הןןבן אן אל• געמײן־ײרישן מאסשטאב און פארמעסטן זיך בו םארענטסערן אלגעמײן־נאביאנאלע אױםגאבן. װאס באװײזן זײז װןןס איז זײער סאביאלאנישער זין און באטײטז זײ באװײזן, אז די אנטװיקלונג פונם מאדערנעם לעבןרוקט אומםארמײדלעך ארויסבײם ײדישן םאלק םײאויסןםאביאל־עקאנאמישן, םײ אויפן קולסורעלן געביט א גאנבערײע אלגעמײן• נאביאנאלע פראבלעמען, װאס מוזן אוים זוכן א װענ בו זײער לעזונג, און װןןס רוסן םטיכישארוים בום לעבן אסדי אלעגע• ז ע ל ש א פ ט ן. מיר האבן דא, בכן, םאד זיך נישס ק״ן אבססראקסע אויםטראכסענישן, געזויגן םון פינגער, קײן טעןן• רעסישע סכעמעם גלאט אין דער װעלט ארײן, נןןר די הארטע װירקלעכקײס. דאס רעאלע לעבן. אז די דאזיקע פרײע גע• זעלשאססן לעזן זײער שלעכם ןןם די פרוןבלעמען, אז זײ (סיף) בשעת די רעדסם פון מזרח־אײרוןפע, דארםסטו אײגנט• לעך הןןבן אין זין נןןר רוסלאנד און פוילן. אין רומעניע איז דןןך די לאגע נישם בעםער אויב נישס ערגער װי אין רוסלאנד פאר דער רעװןןלוביע. און די אנדערע קלײנע ײדישע ישובים קןןן םען אויך נישס נעמען אין אכס: בו קלײן און אומבא• דײטנד זענען זײ. און אויף װיסיל ם־נעמס זײ אין אכם, קאן מען דןןך נישס לײקענען, אז װי װײט דןןרם הערשס ןןדער װןןלם געהערשט פרײהײט און דעםןןקראטיע, איז, אדער װןןלט געװען, די לאגע פון דער ײדישער דעמןןקראסיע דןןרם גןןר• נישס אזוי הינטערשטעליק. בלײבן. הײסט עס, רוסלאנד און פױלן. איז סון רוםלאנד שוין אפגערעדס. ובכן — דער אײנ• ביקער באװײז דײנער איז פוילן. דארםםטו דןןך נישס םארנעםן די ספעביסישע אוםשסענדן אין פוילן נןןך דער םלחפה, נ$.ך דער קאנססיטוירונג סון דער פוילישער מלוכה. חוץ דעם חורבן, װןןס די מלחרה און די ןןקופאביע האבן נ?ו יױ גע• לאזן, דארפםסו דןוך נעמען אין אכס די שרעקלעך־בעשסערענ• דיקע װירקונג, װוןס הןןם געה׳אס אויף דער אנטװיקלונג םון דער פוילישער אינדוםסריע, איבערהויפט אין דער סעקסטיל• אינדוססדיע, װו ײדן זענען אמםערםטן באשעסטיקס, די פלוב• לינגדיקע ןןפגעשניסנקײט פונם גרויםן רוסלענדישן םארק, װאם סון אים הןןט זי געבויגן איר הויפם חױנה. זײ דערבו נאך מוםיף גראבםקיס אנסיםעמיסישע פןןליסיק, װעם םאר דיר קלאר װערן, װאס םאר א אוםנעהויערע חורבונות אין בע- שסערונגען דןןם אלץ הןןט באדארפט ארײנברענגען אין ײדישן עקאנןןמישן לעבן. און עם װעלן דארםן דורכגײן יןןרן, ביז װאנען דןןס אלגעסײנע און אויך דאם ײדישע לעבן װעט זיך דןןרט םטאביליזירן, דער בעבושעװעטער ים• װעט ארײן אין זײנע ברעגן, עס װעט זיך אנהויבן א פעריאד םון םיל׳װײני• קער נארמאלער, ןןרגאנישער אנטװיקלונג, און דאן װעס מען ערשט קאנען םאכן געװיםע געזעלשאפטלעך־פןןליטישע אויםםי• רונגען. בכל אוםן, די םסקנות, װאס דו מאכסם אבינד, אויפן סבך פון נאך נישט אױםגעלבטן תהו• ובוהו בושטאנד, זענען כלל נישס בארעכטיקס. און דןןס, װאס איך זאג דא בנוגע דעמןןקראסיזם, קאן מזן זןןגן, נאך אםשר םיט םער רעכט, בנוגע אויטאנןןמיזם. װען מיט 25 יוןר בוריק האבן מיר בוערשט אנגעהויבן בו אנטװיקלען די אידעע םון נאביאנאל-פערם^נאלן אויטאנאמיזם, איז עם געװען דורכאוים״אפגעפרעגט, סײ בײ אונז. סײ בײ לײטן. און אבינד, װער װעט עם ארויםטרעטן א י ן פ ר י נ ־ ב י פ קעגן די דןןזיקע אידעען סײ בײ אונז סײ בײ לײטןז זײ זענען אלגעםײן אנערקענט געװןןרן. אויב פאטרעסןןװ־סדא• ראװער, אײנער םון די אמאליקע רעדאקסןןרן פון דער אומ• לעגאלער סאביאל-דעמןןקראטישער ,איסקרא*, װאם האט בשעתה םיט םײער און םלאם געקעמפט קענן דעם נאביןןנאלן פראג• ראם פון ,בונד׳. האט געקאנט דא נישס לאנג אין דער בײ• סונג ,דני• רעדן םיס עכסן פאסאס װעגן דער נאביאנאל• פערסאנאלער אויטאנאמיע, אלס דער אײנביקער לעזונג פון דער נאביןןנאלער םראגע. — איז װוהין דארף םען װײטער גײןז דו סענהםט ןןבער, אז דןןס איז אלץ ריכסיק נןןר בנוגע