Literarishe bleter · 1928-05-25 · 21 (25.5.1928) · p. Seite 400

\1 זא ליטערארישע בלעטער 406 בסרט נישט םארטראכט זיך אױף נײע, אײגענע מעםןןדן און װעגן. איך װיל מיך ד$ נישס איבערחזרן און שםעל זיך דע• ריבער אם װײניק אויף די בװײ אנדערע ןןפטײלונגען םונם ײדישן פאװיליאן — אויף דער העברעישער און ױדאיםטישער. װײל אויך דא - אן אויסשסעלונג ןן אידעען, ןןן קענען. ןןן פראבלעמען, אן קולטור. אויך דא ליגן בײטונגען און בײטשריםסן אױםגעלײגט אן א סיססעם. װער םון זײ עקזיסטירט נןןךז װער איז שוין אױף דעם עולם האמתז װןזס באטײם די און װ$ס איז יענע גײסשריסטז פראלעםארישז בירגערלעךז רעליגיעזז װעלסלעךז אדער זענען אסשר די םלוג־בלעטלעך און ברןןשורן םון קדן־היםוד אין דײטש און אנדערע שפראכן, זענען אסשר די באריכטן פון די בױניסטישע קאנגרעםן און די מעםןןראנדוסס םון דער צױניסטישער ארגאניזאביע, װעלכע װארםן זיך אזױ אין די אויגן, די רעפרעזענטאנטן פון דער מאדערנער, ױדא• יםסישער פרעםעז און םארװאס זענען דןן בונויםגעפןןרט אברהם גײגער און זאנגװילז םארװןןם זענען זײ בםעט די אײנציקע אויף דער װאנס? ,ײדישע פרעסעו׳ ״ײדן אין דער פרעסע!' ״ײדן בא• הערשן די פרעסעו׳. װיםיל לעגענדעם האבן זיך שוין געשאםן ארום אס די טעמעס בײ אנטיסעמיסן, בײ ײדן אלײן, בײ דער גאנצער װעלטו און סאקע ןןט די לעגענדעס הןןבן עס הײנס אזוי געצויגן די זשורנאליםטן םון די םארשײדנםטע לענדער און םעלקער צו דעם ײדישן פאװיליןןן מען איז געגאנגען אהער פריע1 און מיט מער אינסערעס און חשק, װי צו םיל אנדערע פאװיליאנען. די ײדישע געזעלשאפטלעכקײט הןןט דא, אויף דער אינסערנאציאנאלער פיעסע־אויסשטעלונג, געהאס א געלעגנהײס, װןןס טרעםט זיך גאר זעלטן און װעט זיך נישט אזוי גיך װידער אוםקערן. זי האס געקאנט ברענגען איבערגענוג מא־' טעריאל אויף צו װײזן — אויף אן אינטערנאציאנאלן סןןרום — יענע װיכטיקע, פאזיטיװע, ארגאניזאטןןרישע, בויענדע און שע־ כערישע ראלע פון ײדן אין דער אנסװיקלונג פון דער פרעסע אנהויבנדיק פון דעם דז־סן יןןרהונדערס ביז צו הײנטיקן סןןג— אין אן אנטװיקלונג, װןןס איז מיס אזוי םיל געשמאק, םײנקײט, קולטור, גײססרײכקײט און װיםן פןןרגעשטעלט אין דעם אלגע־ מײנעם קולטור־היסםארישן פאװיליןןן םון דער אױסשסעלונג. אין פענםטער םון םײן האטעל־ציםער שלןןגט זיך אפ דער שײן, װאס פאלט סון דעם ריזיקן פרעסע־טורעם םון דער קעלנער אויםשטעלונג. באגאםן מיט עלעקטריש ליכט ציען זיך קילאמעסער־װײט, אויםן סאמע ברעג םון רהײן. גראנדיעזע האלעם און פאװיליאנען. איצרות םון קולטור און גײסט סון דורות איז דןןיט צונויםגעסרןןגן. זןןל זײן, אז אויך דןןרט האט זיך נישט אלץ אײנגעגעבן אויף אלע הונדערס פרןןצענט. זןןל זײן, אז זײער ןןסט געפינט איר דןן זאכן, װןןס הןןבן קײן שום ש״כות נישס צו דער פרעסע. זאל זײן, אז איר הןןס דןן נישט װײניק פשוסע רעקלאםע םאר אײניקע צײסונגס• אונטערנעמוננען און סארלאגן. ןןבער אלץ צוזאמען םאכס א גראנדיעזן און בלײבנדיקן אײנדרוק. ־ און דןןרט אין דער זײט, אונסער א װײם־בלױער פןן און מגן־דוד ליגט אונזער גאנצע פרעםע־עשירות אױםגעװןןרםן ןןן קײן שום פארנעם, ןןן קײן שום פערספעקסיװ. קןין, 12 ם*י םןןגי ערגעץ אומבאםערקט םארשטעקט נעבן אן אוםבאקאנט פראװינציןןנעל פועלי־ציוניסטיש בלעםל אין ליטען ״םארגן זשור־ נאל׳—ערגעץ נעבן א װארשעװער געל בלעסל א. א. װ. װעגן דער גרוים און צירקולאציע םון א צײטונג בלײבט צו אורטײלן נאר לויט דער גרויס סון איר קעפל. און אזוי באקומט איר, אז ,דער טןןג׳ איז םיל קלענער װי, לסשל, ״דער שםראל׳, װןןס איז אמאל ערשינען אין סשערנא־ויץ, אז דער ,סןןרװערםס׳ איז כמעט גלײך מיט ,דער ײדישער שטיםעי אין קןןװנעו איר קוקט זיך צו צו די צײםשריםסן — און געפ־נט דא דעם זעלבן מישמאש. עס איז פאררוקט נעװארן אין א װינקל ״צוקונםט׳, דער גרעםטער ײדישער חודש־זשורנאל אין אמעריקע. דער װילנער מעדיצינישער זשורנאל ״פאלקס־ געזונס׳ באהערשט פםעט דעם גאנצן טיש םיט די ײדישע צײטשריםסן! איר דערזעט אויף דער װאנס, אין דער הויך געמעלן. ןן. געװיס, די בילדער םון די גרינדער און פירער פון די גרעססע ײרישע צײםונגען און םארלאגן, די קעפ און טאנגע■ בער םון דער ײדישער זשורנאליסטיק און פובליציססיק, װי איר האט דןןם נןןר־װןןס געזעען בײ די דײטשן, שװעדן, אמע־ ריקאנער. איר קוקט זיך ןןבער צו-א ײדישע סיטלאלטערלעכע חתונה אין נירנבערג, װאס ציס זיך איבער גאנצע דרײ װענט. ערגעץ שטעקס א ראם םיט די בילדער םון שלום אש, דינעזאן, שלום־עליכם! װאם םאר אן ארט פארנעמען זײ אין דער ײדישער זשורנאליססיק און פובליציםטיקז — קײן שום אויפשריםט, װאס זאל דערצײלן װענן זײ דעם םרעסדן באזו• כער. און םארװאס גראד ןןט די דרײז און נןןכדעם, װי איר האס נאר־װאם געזען אין דער אלגעסײנער אפטײלונג דעם בעםריב פון א מאדערנער צײסונג. דןןס קאמפליצירסע און העכסט אינסערעםאנטע סיססעם פון באקומען נאכריכסן א. א. װ״ פרעגס איר — װי איז עם בײ דער ײדישער פרעסעז װי איז די סכעמע םון דער קארעספןןנ■ דענטן־נעץ בײ אזעלכע צײטינגען, װי דער ,סןןרװערטם׳, ,מןןרגן־זשורנאל׳, ,דער םאגיז װו איז די ײדישע טעלעגראפן־ אגענטור ודי איטא)! און װען איר זעט די איטא ערגעץ אין א צװײטן צימער צװישן די דײסשע אויסגאבעם, צװישן דער ױדאיקא, װערט איר שוין גאר צעמישס און װײסט שױן גאר• נישט, װאס צו זאגן. ײדישע ארבעטער־פרעסעז איר צןןלז איר װאגז די םאר־ םאלגונגען םון דער ײדישער פרעסעז פארבאט און רדיפות אױף דער ײדישער פרעסע בעת דער מלחםהז װעט םען אײך זאגן, אז די ײדישע אפטײלונג הןןט במעס נישס קײן מיטלען, אז די אמעריקאנישע גרױםע צײטונ־ גען האבן זיך אפגעזאגם צו שסיצן די אויסשסעלונג. אז בײ די ײדישע געזעלשאםסלעכע ארגאניזאציעס הןןט מען םיט געװאלד קױם ארױםגעריםן עטלעכע טויזנט םארק, אז די צענט־ ראלע לײטונג םון דער גאנצער ײדישער אויסשטעלונג, װו עם זיצן דײסשע ײדן, הןןס נישט געװאלם געבן די נױטיקע סו• םען, און אז מען הןןט געהאט זײער װײניק צײס אויף צו ארבעטן. חדשים לאנג האט םען געטריבן פןןליטיק. צוליב פארסײ־ אינטערעסן, םןןרורטײלן, אםביציעס, הןןט מען םארלוירן די בעסטע צײט םאר דער ארבעט. נישם םארטראכט זיך, נישט װעגן דעם פלאן םון דער אויםשטעלונג, נישט װעגן די מעטןןדן םון אויסשטעלן, נישט װעגן די טעכניש־אױסשטעלערישע םןןםענטן. גישט צוגעקוקט זיך צו אנדערע אױםשטעלונגען און שוין גןןר