Literarishe bleter · 1928-05-25 · 21 (25.5.1928) · p. Seite 399

399!ל י ס ז ר ר י ע נלעסער 21 זא די ײדישע פרעסע א1יף דער אינטערנאציאנאלער פרעםע ־ אױסשטעיד־ונג י• קאראל־^ניק/קעד־1[ ם,איז דא שװער עו זען, װו זײ ערשײנען. יא. מײנע דאמען און הערן.׳ דא הןןט *יר נןןך ,פזןייעסער שטימע*. ןןבער דןןם איז נ$ך נישט אלץ. מיר זענען נאך נישט אינגאנבן םארטיק םיט דער אויםשסעלוננ. םןןרגן װעט שוין מםתםא אלץ זײן אין ןןרדנוננ. בײם ארײנגאנג נעמלעך װעס אװעקגעלײגט װערן די טןןרא־רןןלע און אלע אויסגאבעם םון וזלמוד און זײ װעלן סארעגדיקן דעם װירדיקן בוי םון דעם ײדישן פרעםע־םאװיליאך... מײנס נישס, חשובער לעזער, אז דאס איז א װיץ ןדער פשוט א געפלןןנטער נןןך א היפשער פןןרביע רהײן־און מןןזעל. װײן, מיט װעלכן דער גאםטםרײנטלעכער ןןבער־בירגערמ־יםסער םון דער שײנער רהײנישער שסאט קעלן הןןט ו אר־װאם מכבד געװען די סארטרעטער םון דער אינטערנאציאנאלער פרעסע. איך האב דא איבערגעגעבן די רעדע םונם הויפם-אנפירער םים דעם ײדישן פרעםע־פאװיליןןן, ױםטיץ־ראט ד*ר בןןדענהײמער,— דעם באקאנטן דײטש-ײדישן כלל־טוער און אמאליקן זײל םון דער צױניסםישער באװעגוננ אין דײםשלאנד, — בשעת ער הןןט הײנט סןןרגעשטעלט פאר א גרופע דײטשע און אויסלענ• דישע זשורנאליםםן דןןס װעזן און דעם םארנעם פון דער פרעםע אין דער ײדישער שפראך. איך האכ םסענןןגראסירט די רעדע, םארשריבן זי כמעט װןןרט בײ װןןרס, און גיב זי דןן איבער דער ײדישער עסנט• לעכקײט. דארף מען הןןבן נןןך סער, װי ןןט די קורצע רעדע פונם ױםטיץ־ראט, כדי זיך פאיצושסעלן, מיט װןןס םאר א דורכפאל עס הןןט זיך געענדיקס די אויםשםעלונג םון דער ײדישער פרעסעז די ײדישע ןןפסײלוננ אויף דער אינטערנאצי$נאלער פרעסע־אויםשטעלונג אין קעלן װןןלס געקןןנט ערםילן א גרויםע קולטורעלע אויםגאבע און װערן א םאקט םון קולטור־געזעל• שאפטלעכן װערט אין ײדישן לעבן. זי װןןלס געקןןנט װײזן דער אינטערנאציןןנאלער װעלט—און קודם־כל טאקע דעם םערב• אײראפעישן ײדנטום - די רעאלע םארהעלטנישן אין איצטיקן ײדישן לעבן, ארויםװײזן די דןןסינירנדיקע רןןלע םון דער ײרישער שפראך, די כםותריקע און איכותדיקע אנטװיק• לונג םון דעם ײדישן בוך און םון דער ײדישער פרעסע, דעם אונטערשיד צװישן דער לעצטער און דער העברעישער פרעסע, די ריכטונגען און די אנטװיקלונגם״עטאפן םון דער ײדישער פרעםע, דןןם םארמעסטן זיך סון דער ײדישער שפראך צו װערן אויך די שפראך סון דער ײדישער, לעבעדיקער מןןדער- נער װיםנשאםט און אירע נצחונות אויף ןןט דעם_ געביט א. א. װ. א. א. װ. און דןןם בילד, װןןס װןןלט זיך דעמןןלט באקומען, װןןלט מיס זײן איםסןןזאנטקײם איבערראשט און געפלעסט נישט נןןר דעם םרעמדן באןןבאכטער, נאר נןןך מער אםשר די, װןןס זענען אלײן די בויער םון דער נײער ײדישער קולםור. םון ןןט דעם אלעם ןןבער װעט איר אויף דער ײדישער אויסשסעלונג נישט געסינען קײן שפור. איר שטײס אין דעם ײדישן פאװיליאן, װי אין א סויטן רוים. אויף גרויםע טןןװלען ןןנגעקלעסט קעפלעך םון צײסונגען און צײטשריםטן. אלץ אויםגעמישט. ,פןןליעסער שטימע* אין אײן רײע כםעט מים דעם אםעריקאנער ,םןןרװערפם*. ״דער דןם 12-םן םא• האט זיר, ידי בא־װםט, נןעפ.נו די אינ- םןרנאציאנ*לן פדעםעאױםששןלוננ אין קעלן, װום׳איז ןןרגאנלזירט גןװען א ײדישן אפטײלוננ פון דןד יירישןר פרעםע. אונזעדע רעזןד װײם;, נײ װןלכע שװערן באדיננוננןן ןם איז *ויםנןקו־ םען צז ארבןםן דעד ײדיטן־ םעקצין ■ דל ידיעות. װאם קיםןן איצצ סון קעלן װענן דןד לידלשןר איטײלונג, זןנןן נישם קין *־י־יקע. אײנןר םין ד■ ה״םצ-לזנני־ע־ םין דןד ײדישעד םעקציע שרײבם אונז אלן א ב־לװ: .אין קןלן האבן טיר נןהאש זײןר א שװןר און אישא:נע:עם שטיקל א־בעט... דל באצױננ םו1 די קןלנןײ יאהודים *י דע־ ײרישעי אאטײלונג איז נעװען װי צו א שטיםקינד, װי צו ןאןט אן אושיקעניש עט א ז אייםנעקו• םען אויף םרים און ש־ים צי קעם*ן םים זײ, און םוף בל םוף איז א נרויםן םײל םינם אננןזאםלםן טאםןריאל נלשם נן־יען קין םענלעגקײט א־ויםצושטןלן. בכלל איז אויטן םאן פין דןר שטן אין רײכקײם 6ין דער אײראפעלשןר טדןםע-אויםשםןלונג (דארם האם םןן םא־םאנם די נ־רם. םאטןדיןלע םלםלןן און םענלעכקײטן און דןם *נםשםדןכנדיקן אינטןרעס םצד דןר פרןסן נו<א אין ר• נעהעריקן םליכהיא־נאנען) טרעם בולט ארוים אינזער הינםןרשםעללקײם איננאנצן, ארים און ארום, האבן םיר םארםאנס ם;ר דעד ײדישןר אפםײליננ עםלעכן םױזנס םאדק (און ראט האבן םיר נןקראנן צו שפןט, בםעם לאחד־םעשה). דאם איז באםת א לעכןרלעכן קלײנן סוםע #אר אזא םלן אינםערנעםיננ. אין װען אלד נןטט אלן באםראכם רי טארברןכןרישע נלײכנילטיקײם םצד דע- *רעםע אונזערןר צו דער נאנצןד זאך, דאם םןלן םין אנםשם־עכנדיקן ארנאנען אין אינםםיסוציעם, װאם זאלן אונז צוהילך קוםען, איז לײכם זיך פארצושטןלן, צו װאם פאד א קלאנעדיקן רעזילטאםן םיר האבן גןםיזש קיםןן... אין ם׳איז באסת א שרעקלןכןר טאדדרום. דארם האבן םיר זיך איבןרציגט, װאם םאד א קאלאםאלע באדיםיננ םיװאלם נעקאנט םאד אונז האבן דל אויםשםערינג, װןן זי זאל װי נעהןריק זין ארנאניזירט, װען םלר װאלטן פארשאנם דל נוי- טלקע םלםלען און בחות דןרםאר: םיװאלם נןקאנט זײן די גלןנ- צנריקן דעםאנםטראצין טאר ידיש איבער דןר גאנצער װעלם דןר צװײםער פןלןד אלז נןװען, װאם םיד זענען גןנאג• נןן צײאםןן םלם די יאהודיס. םיר האבן באדארםם גײן דויכױס זעלבםםשםןנדיק. זאל דאם, לפחות. זין א לערן אויף װײםער'. רןד. — ,אלזןן, םײנע דאסען און הערןו איר געםינט זיך איצם אין דעם ײדישן פרעסע־פאװיליזןן. די ײרישע שפראך, דארםט איר װיסן, איז דןןס זעלבע, װןןם די דײטשע שפראך. װען די ײדן זענען אין םיםלאלטער סארסריבן געװןןרן םון דײםשלאנד, הןןבן זײ םיטגענוםען די דײטשע שפראך. אין משך םון די לאנגע דורות איז זי צעקאליעסשעט געװןןרן. דער אונסערשײד צװישן ײדיש און דײטש באשסײט הױפטזעכלעך אין דער שריםס. אויף ײדיש רעדט םען נןןך אין אסטן — אין דוסיש• פוילן און אין גאליציע. אין ןןט דער שפראך דערשײנען אםילו םארשײדענע צײטונגען און צײטשריססן. דןן, אויף די װענט, קןןנט איר זען ד\ רעפרעזענטאטיװע און װיכטיקםטע ײדישע פרעםע־אויםגאבן. ןןס הןןס איר דןן, למשל, די צײטונג ע־ע־ע ״קןןנסקער טןןגבלאט*, װןןם דערשײנט אין אםעריקע. אך, נײן, םארצײונג, אין םוילן (םיר איז נעמלעך שװער צו לײענען ןןט די דןןזיקע שפראךו)< ןןט הןןט איר נןןך א ײדישע צי םשריסט ע—ע—ע ,פורים־קוכן*, — פורים איז א גרויסער ײדישער ױם־ טובן װײםער קןןנט איר דןן זען א *שבועות־װיץ־בלאס*ן ןןס הןןט איר דןן א צײטונג ״דער טןןג׳ (אײגנסלעך ״דער טאג*)ו ״סןןרװערטם־םןןרװארד*, װעלכע דערשײנען בײדע אין ע-ע-ע,