Literarishe bleter · 1928-05-18 · 20 (18.5.1928) · p. Seite 384

20 זא לינזערארישע פלעטער 384 נ א ט י צ ן או׳יםמד־האלמנקײמ! און דאך דרײס זי זיך נישטו — װילם זיך אויםשרײען נאך די .דערהויגענע פײערונגען״ סון לײגן דעם נרונטשטײן פאר א ײדישער (אנטשולדיקש—ױדאיםמישערו) גיבליא ■ טעק בײ דער װארשעװער ײדישער (ױדאיםטישערו) סינאגאגע. פען האט פריער דערצײלט גאנץ ברײםלעך װענן דער גרויסער נײער קולטור-א נסערנעםונג, װאס ם׳גײטדא אין װארשע שאסן. אין ס׳איז מאקע געװיס א גרויסער אויפטו און םיװעט זײן א ״פדױ, שבוײם״ פאר דער צענער טויזגטער ײדישע גיכער און צײטשריפטן, װאס ליגן אין דער ענגשאםט אין דער אלםעי־ ביג• ליאטעק־געבײדע און װו ם׳קןזנען האבן א צוטריט נארגעצײלטע מענטשן. אבער װי גאר מ׳איז צוגעטרןןטן צו דער״ארגעט — האט מען גלײך ארויםנעװױן דעם אמתן פיציף פ:ים. פען האט נעסאכט א .שםחה״ און אלץ אזוי אײננעארתט, דער בעל־שמחה אלײן זאל נישט זײן. מע; האט אײננעלאדן װעמען איר װילמ—אבער נישט דעם ײדישן לישעראטן-םארײן, נישט די ײדישע קינםט-געזעלשאפט אין נישט דעם ײדישן ארטיסטן־םאר״ן. ם׳האט אויך נישט פארגעםן נישט אײנצולאדן די ײדישע קולטור• א־נסטיטוציעס און די צײםוננעי. װאם װאלטן געקאנט חם־וחלילה מחלל זײן די פו לישע שמחה פ־ט* א ײדישן װארס. און א טײל פון אונזער פרעסע איז אזוי .באװוסטזיניק,,. אז םען האם זיך אויף מארגן א־וי ביײט צעלײגט מבח דעם ײדישן נאציאנאלן יום- רוב, מכח דעם ײדישן קולמור-בנין וכדוכה. ערשט אין א פאר םענ ארום האט מען גענוםען .צעקײען׳ דעם ענין און אנגעהױבן ארײנדרינגען און ארויסדריננען: ,דוכם זיך, אז מען האט דא אינז באלײדיקט, דוכט זיך, אז נישט קײן רענן — נאר א פשוטער שפײ אין פניםו׳ יא, יא, א שפײ אין פ־.ים דער גאנצער ײדישער געזונסער און שאםנדיקער װעלטלעכער ק־לטוח צוריק מיט א 8-7 װאכן האבן מיר נערעדט (אין נום׳ 12 .ליט. בלעטדרי־) .װעגן דעם, װי די ײדישע פרעסע האט זיך .באלעקס׳ פין דעם .נרויםן ײדישן קילםור־ױם־טוב*, פון דער עפענינג םון דעם .אינסטיטוט םאר ױדאיסטישע װיסנשאפטן׳ און געשריבן, אז ס׳איז ״א בײזע אויםטראכטעניש פון םענטשן, װאם שטײדן אינגאיצן אויםער דער אקטיװ־שאסנדיקער און לעבעדיקער ײדישער געועלשאפט׳. איצם, האםן מיר. װעט די ײדישע פרעסע אנהײבן םארשסײן — װאס פאר א שײכות אט די לײט האבי צו דער ײדישער קולכור. מיט העכער 100 יאר צוריק (אין 1823) האט דער באװוס- טער אנטאני אײזעננוים!אנפירער פון דער װארשעװער ראבינער• שול, איר אינספעיסאר און דערנאך דירעקסאר) ארױסגענעבן אין װארשע דעם ״בעאבאכטער אי*ד?ר װײכסעל״. איך האב ׳מורא. אז אט דער אסיםילירטער ײד פון צוריק מיט סש יאר האט נע• האט*נישט װײניקער ״פארשמענדלניש״ פאר ײדיש און ײדישער קולטור, װי די איצטיקע ״פירער און פאסמוכער׳ פ ן דער איצטי■ קער װארשעװער ײדישער סדאדע ארום דער סינאגאגע און דעם ױדאיםשישן אינסטיטיט... די זעלבע .ליבע״ צו ײדיש, די זעלבע ״פארשטענדעניש״ םאר דעד ײדישער קולטוח און מיט אײן אינטערשײד: די אפאליקע האבן דאךנע• פרוװט אױיסגעבן א ײדישע צײטשריפט (אמת, אין זײער א שלעכ טן ײדישו), די איצטיקע אבער װאלטן אזא םין זאך, װי ארויסגעבן א צײטשריפט, געװיס נישט געטון. און מיר האלסן אין אײן טענהן, אז םען נײט פארוים, אז די־ אסיםילאציע האט באנקראשירד, אז זי האט זיך פארלױרן און אזױ װײטער. אדרבא — זי איז דא און זי איז גענוג פעסט און גאנץ אױםגעהאלטןי. און גראד מיר װאקלען זיך, פארשסײען נישט און באגרײםן נישט איר כהות און אויםגעהאלמנקײס. 1<. נ דעם אידעאל םון םארם. און װען א טײל פױלישע שריפטשטע• לער, װי ברזןניעװםקי. װיערזשמסקי, יאן ניעפאמוצען־מילער קעמפן אין דער פוילישער ליטעראטור פארן אוניװערםאליזם, קעגן טראדיציאנעלן פוילישן ראמאנטיזם און די גרעפין װיעלא־ פאלסקא. למשל, מיט איר בײסנדיקן חהק װײזט די הינטער■ קוליסן פונם קלויםטער־לעבן, פראפאגירן ײדישע פאעטן, װי װיסלין, םלאבאדניק קריםטלעכן סאציאליזם און פארהערלעכונג פון הײליקן פראנציסקום פון אםיזש. האבן פוילישע דיכטערינס, װי ריגיער־נאלקאװסקא, אי־ לאקאװיטש טענות צו די ײדישע פאעטן. װאם אנשמאט ברענ־ גען מיט זײערע שאפונגען א פויליש־ײדישע דערנענטערונג, װילן זײ דעם פוילישן עולם גאר צוריקפירן אין מיטלאלטער ארײן, צו די הײליקע און פרימיטיװן קאמוניזם. און דאס נאכ־ מאכן אײנער דעם צװײטן איז אזוי שטארק, אז ם׳איז סײלמאל א רחמנות. פאר סובימען איז פויליש זײן מוטער־שטראך און ער דערגרײכט באמת אין זײנע שפילערײען מיטן פוילישן װארט און קלאנג א װונדערבארע װירסואזיטעט. װיל אבער נישט אפשטײן פון אים דער יונגסטער. װלאדזשימיעזש סלא־ באנדיק, פאר װעלכן פויליש איז א נישם-לאנג אנגענומענע שפראך, און ער מומשעט זיך נעבעך מיט איר. קײן ײדיש פראבלעם עקזיסםירט נישט פאר די פויליש־ ײדישע דיכטער. אויך נישט קײן ײדישע קולםור. דער משומד גרידזעװסקי, דאס אײניקל פון אמאליקן חזן אדער צוקערבע־ קער גריצהענדלער, האם געזאגט, אז ס איז נישט פאראן קײן ײדיש פאלק מיט זײן קולטור, טא איז גארנישט צו מאכן. ם׳איז אויך גלײכער, אז זײ זאלן ײדן און ײדישע ענינים לגמרי נישט בארירן, װארום װען זײ טון עס יא, איז עס שטענדיק צו אונזער גנאי. דאס זענען די פרוװן צו שאפן א פויליש־ײדישע בעלע־ טריםטיק אין גרעסטן ײדישן קיבוץ אין אײראפע. װער עם װיל זיך באקענען מיטן ײדישן לעבנעשטייגער אין דער פוילישער שפראך. מוז אדער אנקומען צו קריססלכע מחברים, פאר װעלכע ײדן זענען, בײ זײער בעםטן װילן אפילו. דאך א פרעמדע װעלט, אדער זיך װענדן צו פױלישע איבער־ זעצונגען פון דער ײדישער ליטעראטור, װעלכע זענען װינציק אין במות און נישט שטענדיק געהויבן אין איכות. פארלאג ש. גאלדפארב, װארשע דערשינען נײע ביכער: 60 4 זל. א איל־^מי —מענטש און װעלט (עםײען) * 6 אנאטאל פראנס־הילצערנער מאנעקען .600 עפיקורס גארטן .6 ״ דאס פארברעכן -,7 ״ עמיל ןא9א-זשערמינאל (2־טער באנד) 2.40 ״ ה• ח. היישעריק-לײדן װיהטאר מארגעריט־די בחורטע . 8.50 צװײטע אױסגעבעסערטע אויפלאגע הויסם-פ׳ו־קןיף: קא*ש. ,נניכער׳. סארלאנ ב. קלעצקלן םאקסים נארקי בליין הינדהייט פ־ייז 4.40 נילרן אדרעס: 8 2 1ז1*6|18ז 3*528-ז8׳\\ ,־יז^הטעפ״