Literarishe bleter · 1928-05-18 · 20 (18.5.1928) · p. Seite 383

38 3 ליםעראריעע בלעםער 20 ץא רונג הזןט געסןןדערט סון די לאנד בירגער, און ײדן בתוכם׳ א באזונדערע *וגעבונרנקײט. מ׳הןןט געםײנט, אז ס׳איז נויטיק אטרײשאםט ביז שמד אסילו, כדי דורכן ןןננעמען דעם גלויבן םונם לאנד, דעם קאטןןליביזם, מאניםעסטירן די םולע צונויסגיסונג מיס די לײדנדיקע בירגער. אזוי ארום, דורך א גןןר־שסארקן סאטריןןםיזם ארויסװײזן םולקאמע סןןלידאריטעס מיט •וילנס פאליטישע באשטרעבונגען. מחמת ןןט די דןןזיקע סיבות הןןם מען נישט געשאםן קײן באזונדערע סויליש׳י־דישע בעלעסריסטיק, װןןם זןןל דער• מןנען די עקזיססענץ סון א סעפארירטן ײדישן קיבוץ און די ןןנגעהעריקײט צו אים. מען הןןט אים אויך נישט געקאנט שאםן, װןןרום קוים איז מען אנטלןןםן סון דער ײדישער מאסע, װו ס הןזבן זיך געסונען די הויפט־מקורים, די קװאלן םון קינסטלערישן שאםן, הןןס דער םך־הכל געמוזט זײן — א םרוכט• לאזער. דער צזײטער צד הןןט אײך צו שכא־ק געלןןקס, נוי• טיק געהאם צוםיל א־נטעלעקטועלע כחות, כדי צו שאםן א װאם רײכערע קולסוד, װעלכע זאל פארבײטן דעם פױלישן פןןלק זײן פןןליטיש לעבן. קליאטשקאן הןןט םארשלונגען די פןןליםי• שע סעטיק־יט בײ פןןליאקן; קראוסהארן — די פוילישע היסטןןריןןגראסיע, םעלדמאנען — די פױלישע קריטיק■ בעל• מןןנטן — פובל־ציסטיק א. א• װ. אויב אומעטום הןןט אסימילאציע באדײט — עעפרישע אימפאטענץ, האט זי אין פוילן ןןנגענומען די םןןרם — םון דעגענעראציע, םײ כלפי פנים, םײ כלפי חיץ. בײ אזעלכע שטארקע אסימילאטןןרישע טענדענצן, װי עם הןןבן געהערשט אין פױלן. האט דער אנטײל םון ײדן אין דער פוילישער שײ• נער ליטעראטור געדארםט זײן א גןןר חשובער. ער איז ןןבער תםיד געװען א נישטיקער. װען אין םערב־אײראפע איז ער שםענדיק געװען א גאנץ שסארקער. אויב נעמען אלם םארגלײך די דײטשע ליטעראסור, איז דןןרט דער ײדישער זשעני איבערגעגאנגען םון די סענסימענ• סאלע שאפונגען פון אן אויערבאך אדער קןןמפערט צו די הויך־קינםטלערישע שאסונגען סון אזעלכע בארימטע ײדישע קינםסלער װי א, יאקןןבםאן. ארסור שניצלער, םעליקס הזןלענ• דער, יאקאב װאסערמאן, ארטור לאנדסבערגער, געארג הירש פעלד, מאקס בראד, ערנםט טאלער, קאםקא, םראנץ װערםעל, ליאן םײכסװאנגער. א. א. װ. א. א. װ. זײ אלע שעמען זיך גארנישט מיט זײער ײדישן אפשטאם, בארירן אפט ײדישע פראבלעסען אין זײערע װערק, ױאס װערן געלעזן אויף דער גארער װעלם. און א־ן פוילןז עבדים הײנו און קנעכט זענען מיר געבליבן. געװען און געבל־בן נישטיק, אן באדײטנדיקער השפעה סײ אויםן אל• געמײנעם, סײ אויטן פוילישן, םײ אויםן ײדי־שן לעבן. זינט א צענדליק יא־ באטײליקט זיך אין דער פוילישער פאעזיע א גרופע דיכטער פון ײדישער זןפשטאמונג, װי טובים, װיםלין, סלאניםסקי, גרירזעװםקי (נריצהענדלער), שטערן, ברוין א. א. אלם װי א המשך און ירושה סון אמןןליקן היפער־פאטריא• טיזם צו פוילן מצד די ײדישע אסימילאטןןרן, איז עס איצט, אין אומןןפהענגיקן, פרײען פוילן איבערגעגאנגען אין א קולט סון פוילישן װןןרט. אלע פױליש־ײדישע דיכטער הןןבן גענומען דינען דעם םארמיזם, זיך געשםעלט פאר א הויפט־אויםגאבע צו דערגרײכן די גרעםטע סולקאמענקײט פון פוילישן װןןרט, קלאנג און װןןרט, װי מ׳רןןלט װײזן דער פוילישער װעלס, ןןט זעס, אז א ײדל קען אויך פויליש. ס׳קען גןןרנישס הןןבן צו דיכטער, װעלכער שטרעבן צו ענלעך בענעדיקס און יאן־אדאלף הערץ א. א. װ. א. א .װ. אזא עפידעמיש אנחלויפן פונם ײדישן קיבוץ. אזא שמד• מגסה םון ײדישע באדײטנדיקע גײםטער איז דאך באזונדערם אויסםאלנריק. די סיבות, םארגליכן צו אנדערע ײדישע קיבוצים, מװן דאך ליגן מחוץ דעם ײדישן כלל, אויםער דער ײדישער פסיכיק און פילסער ד׳ןןבן זײ אירע מקורים אין דער דרויסנ• דיקער סביבה. עס זענען געװען אויך אלגעםײנע. אז מ׳הןןם געפרעגט לעןןפא^ד קאמפערטן. םארװאס ער קלויבט זיך אױם די סאבו• לעט צו זײנע ײדישע דערצײלונגען נןןר פון דער םארגאנגענ• הײט, פון געמא לעבן, און שילדעומ להלונין נישט דאס לעבן סון די מןןדערנע ײדן, װאם האבן זיך שוין ארויסגעריסן אין רער גרויסער ציװיליזירסער װעלט, הןןט ער געענסםערם: ״מײן פעדער הןןט אן אויסגאבע צו שאפן ײדישע טיפן. אזעלכע ןןכער געפינט זי אין די ײדישע געסלעך—בשעת אין פאלאץ, אױף דער בירזשע, בײ דער אײזערנער קאסע, אין קלוב, אין בודואר. אויפן באל, אויפן קאנצערס, אומעטום װו די מןןדער• נע ײדן םארברענגען, דןןרט זע א־ך א פארשײדנארטיה לעבן, אויסער א ײדישן״. בדרך כלל, איז אן אנםלויסן םון געטא, םון ײדישן המון, א באקאנטע דערשײנהג פין דער השכלה. באזונדער שםארק איז עם אבער געװען אין פוילן. דאס אנטלויםן פין מכלומרשט געבילדעסערע פױלישע ײרן פון זײער כב בה הןןט אסילו טײלמאל אנגענומען אזעלכע אבסורדאלע פארמען. אז פאליאקן איז אויםגעקומען צו שמראםן ײדן פאר זײער דעזער• ציע, םאר דעם סארנאכלעסיקן זײערע בירגערלעכע םליכטן לגבי די ײדישע מאסן. אין דער פאררעדע צי זײן איבערזעצונג פון מענדעלעם ״מסעות בנימין השלישי׳, האט קלעמענם ױנאשא־שאניאװסקי געמוםרט די ײדישע אסימילאטןןרן, אז קוים װאר£ט. א פוילישער ײד אראפ פון זיך זײן קאפאטע, לערנם זיך אױס רערן אביסל פויליש, שעמט ער זיך תיכף מים זײן ײדישן אפשטאם. װיל נישט האבן קײן מגע ומשע מים ק־ין ײרן, רײםט זיך צים שמד, איבערלאזנדיק אויף הפקר דעם ײדישן הםון. און קוים איז מען אװעק פון דער מאסע. זענען ממ־לא פארשסאפל• געװארן די קװאלן פון שעפערישקײמ. נישט גע• קוקט אבער אויםן רײםן זיך םין געטא, װעלכעס מ׳באגעגנט אומעטום בײ די עמאנסיפאצירםע ײדן, האט דער קינסטלערי• שער דרא*ג, אויב ער האט געזוכט אריגינעלם. ספעציפיש• ײדישס, דןןך געמוזט אראפנידערן צום המון, אין דעם עמק• הבכא, װו ס־האבן געלעבם קאמפאקסע ײדישע מאסן. שטרעבנדיק צו צעשמעטערן דאם געטא. ראבן די פרעמדשפראכיק-ײדישע קינםטלער געפילט א גרויסע אחריות א קעגן די איבערגעבלי• בענע אין געסא און זײ געװןןלט דערהויבן מיט זײערע שא• פונגען. און שפעטער, װען זײ האבן אײנגעזען. װי אין רום• לאנד, אז זײער מי, אז זײערע שאסונגען אין סרעמדע שפראכן הןןס נישס די ריכסיקע פעולה. זענען זײ איבערגעגאנגען צו שאפן אין ײדיש און דאס איז געװען דער ברײטער באגין םון דער ײדישער ליסעראסור אין דער צװײםער העלםט פון יןןרהונדערט״ די שװאכע סך־הכלס אדער די צװעקלןןזיקײט פון דער אס־מילאציע האט מען דאך אויך געזען אין פוילן. און אויב מ האס זיך םוןרט שסארק געקלאמערם זןן איר, איז עם געשען דערפאר, װײל דא האבן געשפילט א רןןלע די םפעצי• סישע סאציאל פאליטישע באדינגונגעך פונם לאנד. די אונטערדריקונג פון פוילן דורך דער צארישער רעגי•