Literarishe bleter · 1928-05-18 · 20 (18.5.1928) · p. Seite 382

20 זא ליטערארישע נלןטןר 382 א חשק בו ארבעטן אויפן געביט פוין שריםסשטעלערײ, דער עיקר בנוגע ײדישן לעפנסשטײגער׳. אין י. 1880 גיט אפילו די ״איזראעליטא״ אלײן ארוים א בוך פון דרײ נאװעלן ,פון ײדישן לעבן* (.ז זשיביא זשי־ דאװסקעגא׳).- ערשט םיט עטלעכע יאר שפעסער, אין מיטן פון די אכציקער יארן. פאװײזן זיך גרעסערע פויליש־ײדישע שאפונגען. עס דרוקן זיך דעם אלטן הילארי נוםבוימם ױדאיסטישע זאכן: ,פון דער טעקע פון א װעסעראן׳, .לעאן און לײב׳, ״יאקופ איזראעלאחיטש׳, ס׳אי( מער אפאלאגעטיק װי קונםט, אלםרעד נאסיק באװײזט זיך פיט זײן פאעזיע, פאעמעס און דראםעס, דער ױנגער פעלרמאן שרײבט זײנע גאליציאנער דערצײלונגען: ״די געשיכטע פון אײנעם׳ (.היסטןןריא יעדנענא ז װיעלו*), ״דיאראפגעסירטע פוןװעגי;״װיקא״ ליעאנא׳). ,דאס פחורל׳ (.זשידזיאק׳), ״די שײנע ײדישקע* א .א. באלד זןפער װערן די אלע מחפרים פארשטוםט. די ,איזראעליטא׳ מוז װײסער, אץ דעם בעלענרי־סטישן טײל, אנקומען צו איבערזעצונגען פון פרוגן,* זאנגװילן און אז דאס שעפס זיך אויס, מוז זי נעבעך ןןנקומען צו איר גרעםטן שונא: צו ײדיש אין נעםען דרוקן איבעיזעצונגען םון םריש־ מאנען, םפעקטארן, ברצן און פינסקין. כרי צו ראטעװען די טרויעריקע לאנע, און נישט ןןנצוקוםען צו די ״זשארגאנישע׳ דח־רים. םארעםנטלעכט אסילו די ,איזראעליטא׳ אין 1895 א קאנקורם אויף א פויליש־ײדישע דערצײלונג. הזןבן זיך אבער נישט געפונען בעלנים אויף דער ססב־רובלריקע פרעמיע און דער קאנקירם איז נישט צושטאנד געקומען. — װאס איז די םיבה פץ אוא שװאכער און נישטיקער אנטװיקלונג פון דער פויליש־ײדישער ליטעראטורד בנוגע גײסטיקע פעיקײטן איו דאך דער ײרישער קיבוץ אין פוילן נישט אפגעשטאנען פון אנדערע, און דער מענסשן• מאםעריאל פץ די פוילישע ײדן איז ראך נישס געװען קײן ערגערער װי אנדערשװו. גיאד זענען די ײדן אין דער פוי• לישער ליטעראםור רעפרעזענטירט געדאין דורך אזא גלענצנ־ דיקן טאלענט, װי יוליאן קליאסשקא. צו דרײצן יאר א־ז קליאטשלון שוין געװען א װונדער־ קינד, ער האס דאן פארעפנסלעכט זאסלונגען פון העברעישע און פוילישע געדיכטן. ער רעכנט זיך עד־היום םאר אײנעם פון די גרעסטע פוילישע סטיליסטן. דער מחבר פון די םסש־ געניאלע ,סלארענטישע אװנטך און ,יולױס 11׳, דער בעםסער קונםט קענער םון מיטלאלטער און רענעסאנר, האט דאך אויך געהאט אלע מעגלעכקײטן בו װערן אן אויםערגעװײנלעך חשובער פויליש־ײדישער מחבר. קליאטשקןן אבער האט זיך גןר־גיך געשסדם און נעװען אפילו א שטיקל אנסיםעמיס. אלעקסאנדער קראוכהאר, דער מהבר פון א םפעציעלן הימן אין פויליש, ,ויהי אור׳, ב״ם לײגן דעם גרונסשסײן פון דער סלאמאצקער סינאגאגע, — איז אװעק םון ײדן און זיך געשמדס. אויך װילהעלם פעלדמאן, אײנער פץ די עספינדלעכםטע פוילישע ליטעראטור־קענער, איז אױעק סון ײדן און געשטארבן אלס קאטאליק. נישט געבליבן קײן ײד איז צעזא־י יעלענטא, אויך לעא בעלםןןנס, װאם האט דעביוםירט מיס דער ביבלישער פןןעםע .ױנד■', װאס איז געװען דעד פויליש־״ד איבעדזעצער םץ פרוגס ײדישער פאעזיע אין רוסיש און פון שלום־עליכמם ״גיםנאױע׳ הןןס זיך אױך נעשםדט. די ארגומענטאציע און ״םילאנטראפישע׳ באגרינדונג פון דער דאזיקער נויסװענדיקײט איז א גענוג לעכערלעכע: פכן, נעגאטיװע שילדערונגען סון ײדן האלטן נישם בלויז אונטער שנאה צו ײדן בײ קריסטן, נאר אויך... בײ ײדן, נעמלעך, בײ די אםימילאטןןרישע סינאנם־קרײזן. נישט הןןבנדיק קײן מגע־ומשא מיטן ײדישן בלל, שעפנדיק זײערע ײדן־קענסענישן פון פוילישע מקורים, לײענען שסענדיק אט די^ײדישע פלוטאקראטן שלעכסס װעגן ײדן, זעען בלויז העם־ לעכע ײרישע סיפן און זײ װילם זיך נןןך שסארקער אנסלויפן פונם ײדישן הםון, אנשםאט זיך צו דערנענסערן צו אים. און די ,איזראעליסא׳ קלאגט, װזןס בעת אין דײטשלאנד שאפן אזעלכע פאפולערע קינססלער, װי די אויבן־אויםגערעכנטע, און בעוז אין דײסשלאנד איז אנסשטאנען א גאגצע ױדאיסטישע ליטעראטור. װערט בײ די פויליש־רעדנדיקע ײדן גןןרנישט געשאפן. אחוץ קלײנע בילדלעך■ אז קײנער האס נישט גע־ פרוװט צו שאפן א גרעסערע דערצײלונג, א ראמאן פון ײרישן לעפן. געבליבן איז עס אבער א קול קורא בסדבר. ס׳הןןט װײטער געמוזט דרוקן איבערזעצונגען פון דײטש־ײדישע מחברים אץ די רוםיש־ײדישע װי לעװאגדא, באגראױ א. א ערשט אין 1878 דרוקט זיך מאלװינא מײערסאנס א גרעסערע דערצײלונג ,פון אן ענגער םביבה׳ (,ז סשאסנעי ספערי׳) און בײ דער דאזיקער געלעגנהײט אפע־ לירט װידעראםאל די רעדאקציע פון .איזראעלימא׳ אין נום. 16, װעגן דער נײםיקײס פון פויליש־ײדישע ליסנרארישע שאפונגען. עם װערט געזאגט, אז .דאס לעבן םון די פוילישע ײדן באזיצט אזויפיל כאראקטעריסטישע זײסן, ם־איז נאך געבליבן אזויפיל אפצוסץ בכרי צו מאכן זײ פאר בירגער־פאלאקן, אז ם׳װאלט באמת געקענט דעריבער פיל שאפן. געשעט אבער גןןר עפעס אנדערש. װײל װער פון אונז שטרעבט צו נעדען די פעדער אין האנסז פאראן צװישן אונז מענסשן מיס די נויטיקע סעיקײטן, װאס װאלטן זײן ביכולת עפעם גוטם אנצו• שרײבן װײל זײ האבן באװיזן ז״ערע פעיקײטן אויף אנדערע, אלגעםײנע געביטן. װאס איז דעריבער די סיבה פון דעם דאזיקן שסילשװײגןז צי דאם װאס דערשלאגנדיק זיך אין דער געזעלשאפט צו א העכערער סאציאלער שטעלונג, װערן זײ גלײכגילסיק צו די עניניס, װןןם זענען נוגע זײערע גלויבנם־ברידערז צי אויך דאם, װאם באפרײענדיק זיך פון די ײדישע פארעלסערסע מנהגים און םארשימלטע פארורטײלן, שטרעבן זײ לגמרי ןןפצוזינדערן זיך סון ײדישן םינססערן המוןז — װי ם׳זאל נישט זײן, איז עם א שאדן, װײל זײער השפעה װןןלט געקענט זײן א שטארק־פוןזיטיװע. אלם ײדן, װעט קענען פיל בעסער דןןם ײדישע לעבן, װאלטן זײ גע־ קענט מיט זײערע פוילישע שאפונגען אויםקלערן דעם ײדישן המון. אנװײזן אים די מיטלען װי אזוי צו דערגרײכן א העכע־ רע גײםטיקע מדרגה און זײ װאלטן אגב אויך ביכולת געװען צו באקעםםן די פאלשע, רכילותדיקע סןןרשטעלונגען װעגן ײדן. װןןס הערשן בײ קריססן׳. ןןנערקענענדיק װײטער, אז די בעלעטריםםיק איז .די אנט׳ שפרעכנדיקםסע און באקװעססטע פארם אפצושפיגלען דאס געזעלשאפטלעכע לעבן... און טעמעם איז אין ײדישן לעבן םאראן אוםגעהויער םיל, מ־ברויך נאר קעגען זײ געפינען און געהעריק צאארבעטן׳, הןןפט די רעדאקציע, אז איר רוף. אן עטלעכע מאל איבערגעחזרטער אין דעם דןןזיקן ענין, װעס נישט בלײבן אומזיםט אן װידערקול, נןןר .געפינען א גינםסיקן ןןפ־ קלאנג בײ מענטשן סיסן גוסן װילן און דערװעקן אין ז״