Literarishe bleter · 1928-05-18 · 20 (18.5.1928) · p. Seite 381

381 ליםערארישע בלעסע ר 20 זא) פרוװן צר שאפן א פױל־ייש ־־ ײדישע בעל־־־יעטריסטיקן (פ.ין א גרעסערער ןורבעט) ר־ז. ו ו י ל־1 ט ש י נ ס ה י ׳ ו ו א ד ש ע אײראפעישע ײדן, בײ װעלכע דער אםאליקער לעבנסשסײגער איז שױן א שטיק געשיכטע. ציסיל בינדן אונז נוןך רינגען מיס יענעם פאטריארכאלן לעבן, צופיל עסעקן מירנאך דערין, בכדי צו קענען זיך דערהויבן צו דער ןןביעקטיװק־יט םון ריכטער און עס אימפארטײאיש, אביעקטיװ אפצישאצן. דערי־ בער װונדערן מיר זיך נישס, װאם בעת אין אויםלאנד האבן אויפנעבליט גרויסע טאלענטן אויפן דאזיקן געביט, איז בײ אונז םון זײ נישטא נאך קײן זכר. די םיבות דארף מען נישט זוכן אין דער אומפעיקײט פון אונזערע אינטעלעקטיעלע אדער אין זײער שלעכטן וױלן, םיל־מער ליגן די סיבות אין דער זאך גופא. סיאיז פשיט צו םרי בײ אינז׳. די מחברים מײנען אבער. אז ם־איז םאראן א שטארקע נויטיקײט אין א פויליש־ײדישער בעלעטריםטיק, װעלכע זןןל מןןלן דעם ײדישן לעבנסשטײגער, װעלכער גײט אונסער. זײ האסן, אז מיס דער צײט װעט אזא שאפונגס־צײט בלי־ספק אנטשטײען. אינטערעסאנט דערבײ איז. אז שוין אין די זעכציקער יןןרן פין םאייקן יזןרהינדערט האבן די װארשעװער אםימילא■ טוןרן געזען דעם אונטערגאנג, דןוס אפשטארבן םונם ספעציפיש־ ײדישן לעבנסשטײגער און געװאלט דעריבער אים כןןסש םאר■ פיקסירן, זען םארײביקט אין א פויליש-ײדישער בעלעסריסטיק. דאס לעבן אבער האט זיך אײסגעלאכט פון זײ. דערװײל איז מען דאן געבליבן בײ דער ביבלישער און ײדישלעכער פאעזיע םין יונגעטשקן אלעקסאנדער קראוכהאר אין בײ די ארטיקלען סון אדאלף יאקוב קוןהן. סיאיז אדורך דער נישט־געלונגענער אויפשטאנד פינם י. 1863, אין װעלכן ײדן הוןבן גענומען א גאר חשובן אנטײל און װאס ם־האט געגעבן טעמעם צו אזעלכע גרויסע װערק װעגן ײדן, װי קראשעװסקיס ,ושיד׳. אין דער פויליש־ײרי■ שער בעלעטריסטיק האס עס קײן אפקלאנג נישט געםונען. דער אויסשטאנד, דאס צײכװײליקע גוסע צונויפלעבן זיך פון ײדן מיט קריסטן, האס נןך שסארקער אפגעצויגן ײדישע כחות, װעלכע זענען אינגאנצן איצערגעגאגגען םון דער האלב■ ײדישער סביבה צו דער פוילישער, װי, למשל, אלקס. קראוסהאר. און װען דער יורס פון דער ,ייסזשענקא׳, ױעלכע איז אונטערגעגאנגען אינם שטורם םונס אויפשטאיד, דוןם אסיםילא■ סןןרישע װאכן־בלאט ,איזראעליטא׳י האט אנגעהויבן דערשײנען אין י. 1866, האט עס נישס געהאס קײן מאטעריאל אויםצו־ פילן דעם אונטערן שטריך, װאס איז לויסן דאמוןלסדיקן שטײ■ גער באשטיםס געװען סאר בעלעטריסטיק. זעלסן-װען האבן זיך געררוקט אריגינעלע קלײנע בילדלעך, װי מאלװינא מײערסאנס ,דאװיד־ (1869) אדער י. מיזעסנס ״עלוי׳ (1872) און אויך געדרוקס די איבערזעצונגען םון אויערבאכן, םיליפםןןנען, מןןזנ■ טאלן, פראנצאזן א. א. אינצװישן ןןבער האבן זיך אין דער פוילישער ליסערא־ טור גענומען באװײזן װאס-וןפסער ײדישע סיפן, אויך אסימי־ לאטןןרישע בתוכם, אבער נישט גאנץ סימפאטישע, די װארשע־ װער אסימילאטןןרן איז ממש באםאלן א פחד, און די ,איזרא־ עליטא׳ בארירט װידער אמאל דעם ענין סון א פויליש־ײדישער בעלעסריםטיק. אין משך םון נײנצנטן יןןרהונדעיט אין דער מאם װי עס אנסװיקלט זיך די עמאנסיפאציע סון ײדן, װערן די ײדן אלם שטארקער ארײנגעצויגן אין ליטערארישן און קינסטלערישן שאפן פונם געגעבענעם לאנד. עס אנסשסײט דאמןןלם א בעלעטריםטיק אין כמעט אלע מערב-אײראפעישע שפראכן, א בעלעטדיסטיק מיט ײדישע טע■ מעם, — היםטןןרישע םון אלטערסום. מיטלאלסער און אויך פון דער נ^ענטער םארגאנגענהײט און קעגנװארט. די שאםונ• גען פון די ײדישע מחברים פונם לעצטן מין שילדערן נישט דעפ נײעם לעבנסשםײגער םון די אויפגעקלערסע און אםימיליר־ סע ײדן, נןןר םון יענע ײדישע שיכסן, װןןס זענען געבליבן בײם גלויבן, און בײ די אלטע מנהגים, םון יענע. װעלכע די קולטור און ציװיליזאציע האט נאך נישט בארירט, און זײער לעבן צײכנט זיך אוים מיט א געװיסער אײגנארטיקײט, װעלכע האט באזונדער געלאקט צו זיך דעם ײדישן קינסטלער. אזוי איז געװען אומעםום, און בעיקר אין די דײטש■ רעדנדיקע לענדער. אויסער לודװיק בערנע און הײנריק הײנע, װאם האבן בארירט ײדישע טעמעס, האם אויך בערטןןלד אויערבאך, — דער מחבר פון די .דןןרפםגעשיכםןי, .אויף דער דיײך״, .ספינאזא״, ,דער פאעט און דער סוחר׳ א. א״ — און אײנער םון די געלעזנסטע שריפםשםעלער אין דײטשלאנד, נישט אויםגעהערט צו שרײבן אויף ײדישע סעסעס. פאפולער זענען געװען: לעןןפאלד קןןמפערם מיט זײנע *געשיכטן פון געטןן״, .בעמישע ײדן״, .נײע געטון-געשיכםן״ א• א.; עדוארד קולקע; סאלאמאן קאן מיט זײן ״נאבריעל״ און ״דעם גוםן שנײער״ן אראן בערנשטײן מים זײן ״םײגעלע מגיד״ און ״מענדל גבור״: םאלאמאן הערמאן םאן מאזנטאל מים זײנע ראמאנען און דראמעןז לודװיק אויגוםט פראנקל; קארל עסיל פראנצאז מיט זײנע גאליציאנער דערצײלונגען: לודװיק פיליפסאן מיס די ברײט-פארמאםטענע היסטןןרישע רא- מאנען; מוןריץ הארטמאן, עמיל קו, אויגוסט זילבערשטײן, מא־ ריץ ראפאפארט און אפילו זאכאר-מאזאך.— אן אײסנאם םונם בלל בילדעס פוילן מיט איר גרויסן ײדישן קיבוץ. אםילו אין רוסלאנד, װוהין די השכלה אױ אננעקומען שפעטער אביסל װי קײן פוילן, אויך דזןרם איז אויפגעקומען א רײכע רוםיש-ײדישע בעלטעריסטיק םון א לעװאנדא, ראבינא־ וױטש. באגרןןװ, יאראשעװםקי, בן־עסי, םרוג א. א. בלויז אין פוילן איז נישט געװען קײן ברײם-פארצװײגטע שאםונג פונם ײדישן לעבן אין דער פוילישער שפראך און םון א ײרישן סחבר. אױף דעם דאזיקן בלויז הוןס זיך שוין אפגעשטעלם דער ערשטער פויליש־ײדישער אסימילאסארישער ארגאן אין װארשע .ד י י ו ט ר ז ש ע נ ק א׳. אין נומער 33 םונם יאר 1862 שטעלט די רעדאקציע א פראגע, אז היתכן, אין אלע לענדער. אומעםום װו ײדן האבן זיך ארויסגעריםן םון געטןן, איז אנט־ שסאנען אין דעד לאנדשפדאך א קינםטלערישע בעלעטריסטיק פונם ײדישן לעבנסשסײגער און א יוצא מן־הכלל איז דאס פוי־ לישע ײדנטום. די רעדאקציע דערקלערס עס דערמיט, װאס .צו נוןענט זענען מיר נאך פון געטא־לעבן אין םארגלײך צו די מערב•