Literarishe bleter · 1928-05-18 · 20 (18.5.1928) · p. Seite 379

379 ל י ט ע ר ר י ש׳ע ב ל 9 ט 7 ר 20 זא פעםימיזכמ אדעד אפטימיזבמ (בריװ פרן א פרײנד ארן צר א פרײבד) בן־אדיר ׳בערל־יין יעריןןדישע אויםגאבן און די צײסונגען װעלן געװים זײן םול םיס זילדלי תרועה: װי גרוים, װי שטארק, װי מעכסיק די ײדישע קולסור הןןס זיך בעװאקסן׳. דו ביםט וןבער דער• בײ מוסיף, אז ,ם װןןלט גוט געװען הןבן א חשבון הנפשי. געװים, א חשבון הנםש שאדם קײנםאל נישט. אבער דװקא בײם חשבון הנםש דארף מען םארבלײבן דורכויס אביעקטיװ זװן בכל אוםן נישס םארלײקענען און פארקלענעדן די םאקטן און זײער באטײט. בלויז םאר אײנע 25 יןר אזא באםת קןלן• םאלער אויםשוװנב םון אזא רײכער םארבװײגםער פרעםע, װןןס װערט טוןג־אײן, טוןג-אוים געלײענט שיעור נישט פון מיליןןנען ײדןו װןןם דרינגט ארײן אין אלע םארװןןרםענע ערסער און אין אלע װינקעלעך םון ײדישן לעבןז װןןם םןןרמירם דןןס קולטורעל־געזעלשאםטלעכע און סןןליטישע װעזן םון םילמיליןןני• קע ײדישע מאסןו װןןס םאר א גװאלדיקן, אויסערגעװײנלעכן באטײט דןןם הןןס םאר דער אנסװיקלוגג און םארםעססיקונג םונם םןןדערנעם ״דישן נאביןןנאלן זײןו דו קןןנסט הןןבן טענות בו דער ײדישער פרעםע װיםיל דו װילסם, ןןבער םארלײקענען איר גװאלדיקן ,יש/ איר אומאויםהערלעכן װוקס, די אומגע• הױערע נאביןןנאליזירנדיקע קראםט, דןןס קןןנםסו נישט, ד$ם טןןרםםו נישם. און בום סוף—נעם דעם שול-װעזן. םון דער אײנביקער בת־יחידה אונזערער—דער דעמעיעװקער שול אין 1908 יןר — ביז דער לםי-ערך געדיכטער נעץ מןןדערנע ײדישע שולן אץ ראטנםארבאנד, סוילן און אין אנדערע לענדער םון מזרח-אײרןןפע און אםילו אין אמעריקעו סון די פןןר לערער אין דעםעיעװקער שול, װןןס הןןבן געסאפט די װענט, ןןן א סיםן םין א לערן־ ביכל, ביז-דער םארהעלטניסםעסיק גרױםער געשולטער לערער• ארםײ װןןס מיר םארמןןגן אבינד; — איז עס װידער נישט א גװאלדיקע דערגרײכונג םאר אזא קורצער צײסז נעם דןןס אלץ צוזאמען און םארגלײך עס נישט םיט דער גרויסער שםע און רײכטום םון דער קולטורעלער אײרןןסע, נןןר מיס אונזער אײ• גענעם אמןןליקן דלות און הינסערשטעליקײס, און םארגעס אויף א װײלע אױף אונזער גערעכטער .זשעדניקײט*, אויף אונזער גערעכסער אופצוםרידנק״ם םיט דעם. װ ןן ם איז בײ אונז (ס־איז דןןך אונז אלץ אזוי װײניק) אץ װי א ז ו י ם איז בײ אונז (מיר זענען דאך אזוי גערעכט מיט אונזערע טענותז) — נעם ןןט דןןם אלץ אין שײן םון היםטןןרישער פערספעקטיװ, און דער עיקר — טראכס זיך ארײן אין די ט ע נ ד ע נ צ ן, װןןס װיקלען זיך דןן םאר אונז םאנאנדער, און זןןג: איז דןן װירקלעך םאראן אן ןןרט םאר דײן אויםזיכטסלןןזן פעסימיזםז און אצינד—װעגן דעמאקראטיזם און אויסאנןןמיזם. די טענהסט: די ײדישע דעםןןקראטיע הןןט באנקרןןטירט, ,די ײדישע דעמןןקראטיע הןןט נישט געהאלםן דןןם, װןןס מיר הןןבן אין איר נןןמען געזןןגט. זי הןןט אין אונז געםעלשט/ נןןך דער רעװןלוציע זענען די ײדישע מאםן אװעק מיס װע• מען איר װילס און װוהין איר װילט, ןןבער נישס נןןך אונז און מיט אונז. און װײטער: ,די לעצטע יןןרן הןןבן באװיזן, אז םיר ײדן קןןנען קײן נאציןןנאלע אויטןןנןןמיע נישט הןןבן, אז אין דעם פרט זענען|די ס*ס געװען װײטזעענדיקער פון אונז, בעת זײ הןןבן געטענהט, אז העכסכנס פרײע שול-סארײנען (המ״ח ,ס־איז דןן אײן גרונט-םעלער אין דיינע (און נישט נןןר אין דײגע) באסראכטונגען: דו לןןזסט ארוים םון אויג די היםטןןרישע פערספעקםיװ. דער הײנט דריקט אזוי שסארק, די אלםעכםיקײט םון די סןןג״געשעענישן איז אזוי אופבאגרענעצם, אז זײ םארשטעלן םאר דיר דןןם .היםטןןרישע װערדען/ די טענדענצן פון דער געשיכטלעכער אנסװיקלונג. איך דערםןןן םיך די צײט, מיט 25 יןןר צוריק, װען איך הןןב אין דעמןןלט אוםלעגאלן ןןרגאן .װןןןראזשדעניע־ געשריבן א גרעסערן אר־ טיקל (.ןןגראבליענאיא טעמא׳• הןןם ער געהײםן), װו איך הןןב צוערשט ןןנגעםערקס די נאציןןנאליזירנדיקע טענרענצן םון אונזער םןןדערנעם ײדישן לעבן. הןןב איך גןןר דאן געקןןנם חלומען, אז בלויז אין אײנע 25 יןןר װעלן מיר דורכגײן אויף דעם װעג אזא ריזן-םהלךז נעם סאקע ןןט די צװײ םןןםענטן—ןןט יענעם אויםגאנגם־פונקט און דעם איצטיקן צושטאנד — און םארגלײך. װןןס הןןבן םיר דאן םארמןןגס אויםן געביט םון ײדישער ליטעראסור און קולסור, ײדישער פרעסע און ײדישן שול־װעזןז בלױז םיפנים, שװאכע ןןנהויבן, ראשי־ירקים ןןדער גןןר א לײדיקן פלאץ. די ײדישע שײנע ליסעראטור הןןס דך געםונען אין די װיקעלעך, די פובליציםטיק און װיםנשאםט אין ײדיש הןןט קוים די ערשטע טריט ןןנגעהויבן מאכן. די ײדישע אינםעלי גענץ הןןס קוים געגלױבט, אז ם־װעט װען נישם איז םעגלעך זײן קולטורעל אויסצולעבן זיך אין ײדיש. אז ײדיש קןןן זײן א םןןדערנע קולטור-שפראך, הןןם מען ערשט באדארםט בא■ װײזן. װער םון אונז, אינםעליגענסן, װןןס הןןבן זיך דערצויגן אויף דער רוסישער קולסור, הןןס געקןןנט פרײ רעדן און שרײבן ײדישז בלויז יחידי-סגולה. און םון דער ײדישער פרע• םע — ןןט דעם מעכטיקסטן, אזױ צו זןןגן, ײדישיזירנדיקן םאקםןןר, װןןס הןןבן םיר דאן םארםןןגטז בלויז א פןןר טעגלע• כע צײטונגען אין אםעריקע, אםתע קארליקעם לגבי די איצטי• טע ריזן-צײטונגען, און די ערשטע און אײנציקע ײדישע םעג■ לעכע צײטונג םאר גאנץ םזרח-אײראפע—,דער םרײנד*— װןןם חןןט ןןקןןרשט ןןנגעהויבן צו דערשײנען. און אויםן םןןדערנעם ײדישן שול-געביטז דורכוים א פוםטן ןןרס. קײן אײן ײדישן לע■ רער און לערערין, קײן זכר םון א םןןדערנער װעלטלעכער שול אין ײדיש. בלויז מים עםלעכע יןןר שפעםער הןןט זיך אונז אײנגעגעבן צו גרינדן די ערשטע ײדישע שול אין דעמע• יעװקע—איז װןןס םאר א םריוםף דןןס איז םאר אונז געװען.׳ און אצינדו גײ אװעק אויף א װײלע םון דײן דורכוים• גערעכטער םארביטערטקײט און אוםצוםרידנקײס, םון דײנע שװערע םוביעקטיװע איבערלעבונגען און אנםוישונגען און בא• סראכט די ןןביעקסיװע םאקסן, אזוי .װי זײ שטײען און גײען*, אין זײער געזאמטקײם און צוזאםענהאנג, נעם די אנטװיקלונג םון דער שײנער ליטעראטור. םון פובליציםסיק און װיםנשאפס אין ײדיש, םון דער לםי־ערך גאנץ־גרויסער ארםײ אינטעלי• גענץ, װןןם לעבט און שאפט אצינד אין ײדיש, און זןןג: איז עס דען נישט אן אוםגעהויערע דערגרײכונג אין םשך םון אזא קורצער צײטז און װײםער — נעם די פרעסע אין ײדיש. ןןס שרײבסטו: .םיר שטײען אצינד םאר א יום־טוב, םיר װעלן אין דער פרעםע־אױסשטעלונג געװים הןןכן א שלל ײדישע