Literarishe bleter · 1928-05-11 · 19 (11.5.1928) · p. Seite 369

369 ליסזרןריון ולו<7ר 91 א םון פראזאישע הנ׳ך׳פאראסראזעס אין פרא< זאישע סוסר-װערק, װי אויך דורכן אויםקום סון דער ״ליטערארישער שול םון דעם שמואל״בוך׳ (דאס שאםן סאר לירט דעם גוזאמענהאנג מיטן ריטערלעכן גײםט םון שמואל• פיך, דעם קלאסישן װערק פין דער שפילמאן־תקיםה — און עס פאהעסט זיך בלויז מיט א רײן׳אויסערלעכן מאמענט, מיט דעם סםראסן-בײ םין שמואל־בוך, װןןס װערט, אגב, גענוגט א םארגרײזטער און פארװילרערסער). ,דאס גרויםע לײװנט פון דעם העלדישן עפאס איז םאר דער שטאטישער תקופה (א שאד, װאם דאס דאזיקע רארט .שטאסישע תקופה׳ געםינט זיך בײ עריקן פלויז אײן אײנציק מאל, בלויז בדרך-אגבריק און אן דער באדײטינג םין א שליסל בי א תקוםה.׳) צו לאנג און ממילא לאנגװײליק. אין דעריבער רוקט זיך ארויס אין םאדערגרונט די קירצע נאװעלע, דער אנעקדאט, די מעשהלע. װעט טאקע אויםװאקסן אלם קלאסיש װערק םון דער בירגער ■ לעכער תקוםה דאס בארימטע .מעשה-ביך, װאס איז א זאמלונג אנעקדאטךנאװעלן. [און דעם זעלביקן כאראקטער פין א װערק, װאס איז םטימילירט דירכן בירגערלעכן פאטןןס, װעט אויך טראגן דאם גװײטע קלאסישע װערק םון דער תקופה, די .צאינה וראינה׳: א פראזאישע תנ׳ך-פאראפראזע אין דער פארם םין צענויפגעקײטלטע ביבלישע, תלמודישע אין אנדערע מעשה■ לעך־אנעקדאטןו]. מיט דעם געשילדערטן פאטאם םין דער תקיסה שטימט אויך די ײדישע שאפינג. װןןס שפינט זיך אין דער זעלבער צײט אויםן איטאליענישן באדן — און בפרט די שאפינג םון דעם באדײטנדיקסטן דיכטער םין דער תקופה, םון א ל י ה ו ב ח ו ר . אין דעם איטאליענישן ײדנטום איז דעמאלט געװען שטארק פארטראטן דער אשכנזישער עלעמענט פון דײטשלאנד אין אליהי בחור אלײן הןןט געשטאמט םון א קלײן שטעטל לעבן נירנבערג, דער שםאט םון האנם םאלץ און האנס זאקס; םין דײטשלאנד ביענגען די ײדן מיט זיך אריבער קײן אי־ טאליען דעם .גראביאנישן*, שפילעװדיקן זשאנר פין דער דיכ־ טינג, װןןס האט זיך געשפינען פײם דײמשן האנטװערקער■ קלאס. זײ בלײבן אבער נישט פארשלאסן . פאר די השפעות םון דער• רענעסאנס-ליטעראטור, װאם האט דעמאלסט געבליט אין איטאליען. דערין שסעקט טאקע די גאנצע גרויםקײט און באדײטונג םון אליהו בחור, װאס ער חאט אין זײנע דיכסע■ רישע הויפט־װערק, דהײנו אין דער .בבא־מעשה׳ און אין ,פאריז אין װיענא׳, םארשטאנען צענויפציפארן בײדע השפעות. דעם .נירנבערגער םטיל׳ םון א האנם םאלץ מיט דעם רענע• םאנם־סטיל םון א בןןיארדא: דאס ,גראביאניש׳׳סןןלקםטימלעכע און נאיװע סין קלײנע שםאם־מענסשן מיט דער איראניע און םקעפטיק לגבי דעם װונדערלעכן, װןןס האבן כאראקטערידרט די אריםטאקראטישע רענעסאנם־מענטשן. דאס טשעכישע און פוילישע ײרנטום, װאס קימט בעת דער .בירגערלעכער תקופה* צום ערשטן מאל צום װןןרט אלס שאפנרער םאקטןןר אין דער אלט־ײדישער ליטעראסור, געםינט זיך אין דער באהאנדלטער צײט פונקט אזוי אין דעם השפעה■ קרײז םין שטןןטישן לעבן, װי דןןם דײטשיאיטאליענישע ײדנ■ םום.־ עס איז קןןנצענטרירס דער עיקר אין די שטעט, אין דעם קןןנקורענץ-קאמף מיט דעם פוילישן בירגערטום האס עס אדאנק דער פרןןטעקציע םון דער שטןןט־פײנטלענע שליאכטע די אויבערהאנט, עס לעבט — אין אלגעמײן גענומען — אין װױלשטאנד און עס שפרןןצט מיט שאפעדישע בחות םײ אויפן געביט םון תלמדישער םןןרשונג און קנעלונג, סײ אויםן געביט םון אינערלענער קןןנסןןלידאציע און ןןרגאניזאציע (די אנט• (סוף פון וײנו 364) םײ אין טשעכיען און פוילן איז גראד די צײט םון 16־טן ביז די ערשםע צװײ יןןרצענדליקער םון 17<םן י׳ה דער פער• יןןד םון ײדישן װ ו י ל ש ט א נ ד , און. הגם עם קומט םאר אין דער דןןזיקער צײט א געװיםע דיםערענצירונג פון דער ײדישער םאסע, הערן מיר ןןבעד לגמרי נישט װעגן שארםע קןןנפליקסן מיט גבירים־תקיםים. ערשט נןןך דעם סנ־יןןריקן קריג און א פשיםא שוין נןןך כמיעלניצקים פןןגרןןמען ברעכט זיך דער בנץ און עס הויבן זיך ןןן די רײםענישן, װןןס הןןבן דערםירס דןןם לעבן םון די מאםן צו א ירידה. איז דעריבער, אז םיר מוזן זיך ןןפשטעלן בײ גאנץ אנדער םןןציאל־װיר• טשאםטלעכע צוזאמענהאנגען. בכדי צו שאפן דעם םןןן םאר דער ליטעראטור, װןןס הןןט געבליט אין 16׳טן און בײם ןןנ• הויב םון 17-טן י׳ה. לויס אונזער פעריאדיזאציע —קומט. אגב, אוים, אז מיר זענען םחויב צו געבן א םאן פאר א נןןך פריערדיקער צײט. דהײנו סאר דעם בלי־פעריןןד זינט דער העלםט םון 14״טן ביזן אנהויב םון 17-טן י׳ה, װארום אין אט דעד צײט פארלײגן מיר .די תקוםה סון בירגערלעכן פאטאס׳. די צוזאמענהאנגען זענען םןןלגנדע: די שװערע רדיםות און פאגרןןמען. װעלכע די ײרן האבן געהאט אויסצושטײן אין דײטשלאנד בעת דעם ,שװארצן טויט׳ (1348—1350) זענען געװען א פועל־יוצא םונם קאמף, װעלכן די שםאטישע פלוטא■ קראטיע;דער פאטריציאם). הוןט געםירט מיט די ריםעילעכע שוצהארן סון די ײדן, גדי ארויםצורײסן פון זײער האנט דעם .יודן-רעגאל׳ דןןם הײסם: דןןס רעכט סרײ צו שאלטן און װאלסן איבער די ײדן און דער עיקרשט איבער זײערע פאר■ םעגנס. דער קאמף ענדיקט זיך אין דײטשלאנד אין דער צװײטער העלםט םון 14־טן י׳ה מיטן נצחון םון דעם פאטרי■ ציאט. די ײדן װערן אן אײגנסום, אן אויסבײטונגם־אביעקט םון דער שטןטישער פלוטןןקראטיע און באקומען פון איר םרײהײטן, אויםצובײטן דורך װןןכער דעם פון דעם פאטריציאס געהאםםן האנטװערקער״און פויערים־קלאם. די ײדן קומען אזוי־ ארום אין דעם קרײז םון דער םןןלקס־ליםעראטור, װאם הןןט זיך ןןנגעהויבן זינט דעם םוף פון 14-טן י׳ה אלץ שטארקער צו אנסװיקלען צװישן די האנסװערקער (האנם םאלץן שפעםער האנם זאקםז) און די פױערים. םון דאנען נעםען זיך די מוס• טערן סאר די ײדישע פורים־שסילן (נירנבערגער און שטער• צינגער פאםםנאכס־שפילן), 6ון דאנעט גײט דאם קװיקן זיך מיט כלערלײ .שעלמען־ראמאנען׳ דהײנו םיס דערצײלונגען װעגן םיפיקע סויערן (.סיל אײלענשפיגל׳), דןןם אפלאכן פון נארימע שטאט־גבירים (.שילד־בירגער׳), דער זאםטיקער און ציגישער םןןלקם־װיץ (א ספעציעלער סרןןדוקש פון דער האנט• װערקעריאון פויערן־סביבה אין נירנבערג און ארום נירנבערג, דעריבער אויך גערוםן .נירנבעיגער םסיל׳). םאראן א םריש• קײט און לעבנס־לוסטיקײט אין דער דןןזיקער השפעה, די פרישקײט פון אן אויפשטײגנדיקן קלאס און ןןט די סרישקײד און לעבנס־סרײנטלעכקײס טרןןגס זיך אויך אריבער צו די ײדישע שאסונגען און באארבעסונגען. װןןם באװײזן זיך אױםן דײטשן בןןדן אין דער ײדישער ליסעראסור זינם דעם סוף םון 14-סן ביזן ןןנהויב פון 17־םן י׳ה. צו דעד דןןזיקער (און בלויז צו דער דןןזיקער) צײש קאן צוגעפאסט װעדן די כאראק• סעריסטיק, װעלכע מיר געפינען אץ עריקס בוך אויף די ז׳ז 221—223: די נײע צײט װערט םיגנאליזירס דורך ד ע ם אונשעדגאנג פון דער אלטער ײדישעד עפיק ^(דיכטערישע באארבעסונגען םון דײטשע העלדףזןןנן און םראנצױזיש-דײטשע ריטער־רןןמאנען), דורכן גרויסן אויםבלי