Literarishe bleter · 1928-05-11 · 19 (11.5.1928) · p. Seite 364

19 *א ליסװװיוע ולוסזו 364 לײדער, ארויםגעדריקט א פאסאלן שטעמפל אויף עריקס װערק) װןןלט מען געקאנט ברענגען אויך םון אזעלכע ליסעראטור■ בװײגן, װאס װערן פון עריקן באהאנדלט, װי די ליריק, ביבל• םאראםראזע, היםטןןרישע דיכטונג א. א. װ. םון 16-טן ביז דער העלםט םון 18״טן י*ה. לןןמיר ןובער אפלןןזן םון די בײשםילן, אום נישט בו באשװערן אונזערע אויסםירן מיט ביטאטן. לןןמיר בעסער בו■ טרעטן בו דער באגרינדונג םון דער פעריןןדיזאביע, װעלכע םיר הןןבן אנגעםערקט פאר דער אלט־ײדישער ליטעראטור, און בםרט בו דער כאראקטעריםסיק םון די מאטיװן, בוליב װעלכע מיר טײלן־אויס א באזונדערע בלייתקופה, דהײנו ״די תקופה פון בירגערלעכן פאטאס״ אדער ״די בירגערלעכע תקוםה*. די םאטיװן זענען ןןט װעלכע: עריק פרוװט בו געבן א װירטשאפסם-און םאביאל-געשיכם• לעכן פאן פאר דער ליטעראסור זינט דעם 16־טן ביז דער העלפט םון 18-סן י*ה און ער מאכט דערבײ אזעלכע אוים■ סירך ״די גרויסע בײט םון דעם ײרישן םוםר... פאלט בוזא■ םען מיט די גרויםע עקאנאםישע סארענדערונגען, װןןס בײכע• נען זיך ןןן אין דעם לעבן פין די ײדישע מאםן זינט דעם 16<סן י׳ה... אין דײששלאנד װערט פאסעלעך בעריסן דער פארפשוםטער קרײז, װעלכן ם שאסט די װיכטיקםםע און ןןסט אויםשליסלעכע ײדישע פרנםה. דער •װןןכער׳... אױף כלערלײ װעגן רײםן זיך אדורך די ײדישע מאםן בום האנדל און קודם• כל בים דעטאל־האנדל*.. ענלעך אנטװיקלען זיך די עקןןנא■ מישע פארהעלטענישן אין סשעכיען. עם קומם־פאר א איבער• שיכטינג און דיפערענבירינג פון די ײדישע םאסן און דערםים הויבן זיך אויך ןןן עקשנותדיקע קאמסן קעגן די גבירים, װאס האלטן פעסט אין זײערע הענס די פ .רװאלטינג סון די קהלות. דןןם זעלבע בילד אויך אין פוילן: אויך דא װארפס זיך אין די אויגן די דיפעדענבירינג פון דער ײדישער מאםע, דער קאמף קעגן דער העגעמאניע םון די גבירים און בפרט פון די רײכע ארענדארן, װאם באקומען קאנבעסיעס אויף פארשײדענע שטײערן. די שװערע ק^נקורענץ און די ירידה סון דעם שטא• סישן האנדל ברענגט בו דער םא־ארימונג פון דער ײדישער מאסע, א גרויםער טײל װערם ארויםגעשטופט אין דןןרף. גלײכבײטיק װאקםט אוים דער קלאס םין ײדישע בעל־מלאכות מיט באזונדערע ארגאניזאביעס (בעכן). ״אט אין דער שװערער בײט, װען די עקןןנאמישע און פןןליטישע לאגע פון די ײדן אין מזרח־אײראפע אין אין דײטשלאנד װערט שםארק פארער• גערט אין װען, פון דער אנדערער זײט, ם׳הױבן זיך אויף די ערשטע באװעגינגען פון דער ײדישער מאסע און אירע ער• שםע פרוװן בו װיםן בו געבן םון זיך אין זיך ןןרגאניזירן, גײט אויף און בליט זיך פאנאנדער דער ײדישער מוםר. (םארגל. די זײטלעך 253-248 םון עריקס װערק). נישט ארײנלאזנדיק זיך אין פרטים, מוז איך םעםטשטעלן, אז דןןס געבראכטע םןןציאל-װירסשאפטלעכע בילד, װןןס דארף לויט עריקן דערקלערן דעם אױםקים םון דער .מוםר-תקוםה*, קאן דינען בלויז פאר דער בײם זינט לערך דעם יןןר 1618, װען עם האט זיך אנגעהויבן דער 30־יןןריקער קריג. עם איז ןןבער לגמרי םאלש אי סאר דעם 16־טן י*ה אי םאר די ערשטע בװײ יןןרבענדליקער םין 17־טן י*ה, דןןס הײםט כמעט םאר דער העלםס פין דער בײט, װןןם לויס עריקן סאלט זי י בונויף מיט דער מיסר־תקופה (16<םע—18<טע י*ה). םײ אין די פןןר דײטשע שסעט, אין װעלכע ײדן האבן געמעגט װוינען, (סוף אױף זיים 69*) אין איבט א בײשפיל םין דער בװײטער גרענעץ, דארט, װו ס׳םערקן זיך די אינטערשײדן בװישן דער .בירגערלעכער תקיפה* און דער שפעטערדיקער .מוסר-תקוםה*: אפשטעלנדיק זיך בײ די מוםר-םםרים םון 16*טן י*ה (.סםר מידות*, ,םרויען־ביכלײן*, ,םם חײם*) און בײ דעם גרויםן ײדישן מוסר־װערק םון אנהויב פון 17־טן י*ה, דהײנו בײם ,בראנט־שפיגל*, מערקט ןןן עריק אזעלכע כאראקטערים■ טישע שטריכן זײערע: זײ בײכענען זיך אוים דערמיט, װאם איז זײ װערט ,ברײט אנסװיקלס דער בעלעטריסטישער שטאף*, זײ ,אידעאליזירן די מיםעלע ליניע* אין דער לעבנם״םירונג, .דער מחבר םון ,סםר םידות* הןןס א נטיה בו א פעדאנטי• שער םיסטעמאסיזירונג*, .דער בראגם־שפיגל—דאם בענטראלע, קלאםישע ײדיש־טײטשע מוםר־ספר (מיר געבן בו: םון דער בירגערלעכער תקוםה)... איז א םוםר־סםר סאר דער רײכער. םארםעגלעכער ײדישער םרוי* א. א. װ. יא, אזוי איז עס אין דער אמתן און עריק האס זײער סײן אויםגעכאפט די דאזיקע שטריכןו עריק נעמט-אויף אויך זײער םײן די שסריכן סון דער מוסר־ליטעראשור פון 17־טן און 18־טן י*ה, װען ער גיט, למשל, אזא כאראקטעריפסיק םון די קלאםישע מוסר־װערק םון דער דאזיקער בײט: .לגבי דעם .לב טוב* (1620) איז דער .בראנטשפיגל* (פון דער ,בידגערלעכער תקופה* לויס אונזער באבײכענונג) א םרײ און לעבנםםרײנטלעך װ ע ר ק * (ז. 295) דער מחבר םונם ,לב טוב* איז — לױט עריקן — ,א םינםטערער, םאװאנארןןלישער ט י ס * (ז. 300), דער .קב הישר• שפײזט זיך ,פ ו ן ד ע ם זוהראון םין דעם ביקל לעגענדעם ארום ר״יבחקלוריא און ר״חײםװיסאל, ארום דער שטןןט בםת און די געהײמניספולע זאכן, װאס קומען םןןר מיט אירע םקובלים* (ז. 311) .דןן אין דעם ,קב הישר* רײסט זיך אדורך דער שװערער געמיט פון די פאר ןןרעמסע ײדישע מאםןאין םזרח-אײראפע* (ז. 312) א. א. װ. אויך זײער׳םרעפלעכע כאראקסעריססיקעם) םארגלײכן םיר זײ אבער מיט דעם בילד. װעלכעס עייק האט אלײן געשילדערט, ארוםרעדנדיק די קלאםישע םוסר־סםרים םון 16־טן און סון סאמע ןןנהויב סון 17־סן י*ה, דאן זעען םיר, אז מיר האבן דא בו טון מיט בװײ סארשידענע װעלטן, בװײ פאר• שידענע תקוםות: ביזן אנהויב םון 17־טן י*ה א תקוםה םון .לעבנספרײנטלעכקײט*, םון .אידעאליזירן די מיטעלע ליניע*, םון שאםן םאר דעם באמיטלטן קלאם — שפעסער א תקופה פון .םאװאנאראלישע (א שפאר ביסל איבערגעטריבן!) מחברים, װןןס דריקן אויס דעם שװערן געמיס פון ארעמע םאסן, בא־ העםטן זיך םיםן זוהר און מקובלים* א. א. װ.! מיט אנדערע װערטער: םריער — א מוסר םיט א בירגערלעכן פאטאס. מיטן פאטןןס םונם סיטעלן קלאס (דער מוםר םון דער .בירגערלע־ כער תקוםה*), שפעסער — א מוסר מיטן פאםןןם םון א פאר■ ןןרעםטער, אםקעטישער, מיסטישער תקוםה (.די מוםר־תקוסה* אץ אײגנטלעכן זין פון װארט). דוןס איז םמש אנבוטאפן מיס דער האנסז עריק זעט דאס אבער בלויז דעמןןלםט, װען ער פארנעמט זיך סיט פרסים. קױם מאכט ער אבער דעם ,םינ־ טעטישן גאנג*, באקומט זיך אזא פלןןנסער, װי די באנעמונג, װןןס דריקט זיך אױס אין די קעפלעך בו די קאפיסלעך פונם בװײסן .בוך* אין זײן װערק — א באנעמונג. װ ו ע ם װ ע ר ן אין אײן קעםל בונויםגעמישס בײדע װעלסן, נײדע תקופות, הגם עם בעשײדן זײ אזעלכע עיקרדיקע מןןסענסן... ענלעכע בײשפילן םון אויסא־סיםטיסיקאביע (װןם האס