Literarishe bleter · 1928-05-04 · 18 (4.5.1928) · p. Seite 352

16 זא לימװןריןן נלעסעו־ 352 רוסישע שפראך, פאר װעלכע אלע אנדערע שסראכן האבן נעסוזס קאפיטולירן, אױ איבט גרינגער אויסבושפעלן און בו אנטװיקלען א ײדישע ליטעראםור און קולכור, װען מען האט פאר א שכן די שטארק-שװאכערע אוקראינישע, ליטװישע, װײסרוםישע, רופענישע א־ן א:דערע לידעראטורי און קולטורן. א.=ן דעריבער זענען די לעצסע יארן פון נאך דער מלחפה צוגעקוםען צו דער ײדישער שפראך, — פ־עכע *און ליטעראטור — שיל נײע און נײע שיכטן סון דער ײדישער באפעלקערונג, װאם האבן זיך םריהער גע׳ שפײזט בלויז מיט רוסישער שפראך, און איצט בײ א סראנע, צי װײסרוסיש אדער ײדיש, אוקואיניש אדער ײדיש, ליטװיש אדער ײדיש, לעטיש אדער ײדיש — האס ײדיש די בכורה. און טאקע דערפאר זעגען אין איקראינע, װײסרוסלאנד, ליטע, לעסלאגד און אויך אין פוילן און רוםעניען אױסנעװאקסן א סך הונדערסער ײדישע אנפאנגשולן, מינל׳ש,לן און םאלקס־אוניתערסיטעטן, א רײכע ײדישע פרעסע און א נעץ ביבליאטעקן מיט הונדערטער םויזנטער לעזלר, תאס זײער *אל האלס אין װאקסן און פערן זיך. און דא קופזץ םיר בום?װײטן סעלער, װאס לעא קענינ מאכט. ער באהויפטעט, אז ״קײן נײע לעזער״ זענען בײ אונז נישטא, אז דער ײדישער שרײבער האט םאר זיך ״בלויז אלטע לעזער״. לעא קעניג אלײן װײסט צו דערצײלן, אז די צאל .ײדי• שע צײטונגען אויף דער נאנצער װעלט שטייגט איבער די צײ• טונגען, װאס א בעלגיע, טשעכאסלאװאקײ און פוילן האבן צוזא• םען*■; ער דערםאנט ״די ײדישע פאלקם שולן אין אםעריקע, פוילן און רוסלאנד״ (אין װעלכע עם באקומען א גומע, עכט-ײדי• שע דערצױננ הונדערטער טויזנדער קינדער -- נ. מ). אין די שולן, װי מיר װײםן, װערט דער יונגער דור שמארק צוגעבונדן בו די אלע ײדישע קולפור־אנספלעקוננען, און מער פון אלץ צו דער ײזײשער, עלטערער און ױנגערער, ליטעראטור. פארתאס׳זשע פארפירט לעא קעניגןאזוי שטארק זײן פעםיפיזם, װאם ערברעננפ אום פלובים אין זײן פאנטאויע דעם גאנבן יוננן, אויסװאקסנדיקז דור, װאס איז אזוי שטארק םארבונדן מיטן ײדישן שאםן און םיטן ײדישן שרײבער, און װאס געניסט און װיל געניםן מיטן פולן מויל און אפענעם הארצן פון דאס שײנע, אינטערעפאנסע, װאס דער שרײבער שאםט. אדרבא, אין די אלע לענדער, װו ס קומט סאר אן אהיי• װער קולטור־שאםן. באמעיקן מיר אן אנדער ערש״נוננ. די מאנן יונגע ײדישע לעזער קוםען מיט טענות און וזביעות בו די ײדישע שרײבער, צו דער ײדישער ליטעראסור, און די אידעען. פ-דרייע׳ מען. קאמפן און איבערלעבונגען. װאם זענען דא אין לעב־, ־וכי זײ אין דער ליטעראמור און מאנען זײ בײ די שרײבער. או,־ עס זענען אינגאנצן נישט ריכטיק * לעא קענינם װערטער, אז דער ײדישער שרײבער האט נישט קײן נײע לעזער, םאר װעמלן דו רעדן אין צו שרײבן. די גוסע אין א־נטערעםאנפע װערק אין ײדיש װערן אויסגענימען םיט גרויס באגײםפערונג און פארשטאנד, זײ האבן אויפמערקזאםל, טרײע און עםפינדלעכע לעזער, װאס ןעלפן-װו בײ אן אנדער פאלק קאז מען זײ געםיזען. הלואי, װאם מער ניסע אין אינטערעםאלסז װערק אין ײרישי נ ו ט ע ײדישע לעזער זענען דא, דא איבערגענוג׳ נ- מײזיל קאאפעראטיװ ״ביכער״, װארשע נאלעװקי ב2 ע-שש אננעקיםעןנ א־ ר י י נ ז ר י י ן דער ײד איז האנאדע 2-סער טײל — פרײז 50 0 זל. — דער ערשטער טײל פארבליבן אין א באגרענעצטער צאל עקזעםפלארן. — פרײז סל׳ס גילד; — י אדרעס: 23 1>1״ווט81(ץ "ז6ו1םע8״ .ג1)61ק5 שאר נעלס: 13.196 .0 .א ק גלײכצײסיק צו זײן א שװארצזעער און ארײנםאלן אין אזא שװערן פעסימיזב. פארװאם איז ענ? װײל לעא קעניג לעבט שוין א צװאנביק יאר אין ״גלות•*, אין דער װײס פ־נם ײדישן רוישנדיקן לעבן און דאס, װאס ער זעט ארום זיך אין זײן לאנדאן, װיל ער אנבינדן דער גאנבער ײדישער װעלט. םיר פארשסײען גאנץ גוט^די ^פיסע אופרו, מאס עגבערס און פוטשעפ״ אים אין דער גרויסעד שסאט לאנדאן, װו ס׳איז בםעס נישטא קײן ײדיש קולםור׳לעבן. אבער לאנדאן און נאך א רײ שסעט און קיבוצים פון פאר- םרעמדםע און דערװײסערטע ײדן איז נאך נישט דאס גאנצע ײדישע לעבן. אין אט, װען פ קוקט זיך צד נעענטער און טיפער בו דעם, װאס ס־טוט זיך אין די לעבעדיקע און שאפנדיקע ײדישע בענסרען, זעט פען, אז די םעסיםיסטישע שםיפוננען אץ אויםםירן םון לעא קעניג זענען ששארק איבערגעסריבן און פאסן זיך גארנישט בו בו דעי װירקלעכער לאנע םון רער ײדישער ליטעראמור* און אירע אויםזיכםן אויף װײסדר. לעא קעניג מײנש, אז די ײדישע ליטעראטור האט שוין ערפילט איר פיםיע און ״ס׳האט זיך שוין אנגעהויבן פאר אונז דער גרייסעד באדג׳אראפ״. מיר הײסן נישט, םון װאנעט נעמט עם ל. קעניג, אויף װעלכן יםוד בויט ער אט די פאלשע הנחה. גראד אין פוילן, ראטנפארבאנד און אויך אין אמעריקע, און אין די קלענערע ײדישע ישובים, װי ארנענטינע, לעטלאנד, ליטע א.א.װ. םערקן מיר א געװאלםיקע פארינפערעסירונג און פארבינ• דונג םיס דער ײדישער ליטעראמור (און פרעסע, טעאפער, מאלע• רײ, מוזיק אהער ארײנגערעכנם!) בײ די פאלקס־םאשן, ארבעסם- םאםן און אינשעליגענץ. דער קרײז פין די ײדיסע לײענער און פרײנט פון ײדישן װארם און ײדישער קילסור האלט אין אײן װאקסן. ס׳קיפען בו אלץ־נײע לײענער ם.ין אזעלכע קרײזן, װאס זענען פריער נעשטאנען װײט פון ײריש און ײדישן לעבן. אױך שריפטשטעלער, װיםנשאפשלער, קינסטלער, ארטיסטן און קולטיר- טוער קומען צו םון אט יענע קרײזן. בװישן די סױזנסער און טויזנטער טרײע קולסור-טוער אין שעפער האבן מיר פיל פיט הע- כערער בילדוגג, װעלכע האבן זיך דערבוינן אין האלב-אםיםילירטער אין איננאנבן־אסיפילירםער אטסאספער, און צו דעם ײדישן קול- טור-לעבן זענען זײ ארײננעצויגן' געװארן דרשש אין די עלטערע, רײפערע יארן. אדאנק דכם איז ״בכלל די ײדישע קולטור, קינםש אין םביבה געװארן םיל רײכער, קאםפליצירטער און אינ• טערעסאנסער. און װאס ם׳אױ דאס װיכשיקםשע: די ײדישע ליטעראטור, די ײדישע קילט־ר איז שטארק פארדארצלט אין דעם באדן, װו זי װאקםש איצש, אין די ליסעי־אשיר אין פוילן, ראטנסארבאנד• לעבט א־צט א פול לעבן, אין קאנשאקש, אין ענגער פארבינדוננ םיטן אױםיקן לעבי, ענדערט איר אײסזען און כאראקטער אדאנק די ארםיקע באדינבונגען און פאדערונגעו. לעא קענינ פסקנס, 'אז ״די נאציאנאלע אידעע אויף דער גאנבער װעלס האש איצט באנקדאטירט׳, אין דער צײם, װאס אוםעטים זעען םיר פובקט דעם היפוך. קלענערע פעלקער װאקסן זיך איבס ערשס סאנאנדער. זײ שאסן ערשט איבט זײערע ליטע• ראשורן אױ קולדורן. און בװישן אש די בײ־אויםגעקומענע סעלקער״קולשורן לעבן איצט גרויסע מײלן פונם ײדישן פאלק. און גראך דער נאציאנאליזם, װאס בליט און אנטװיקלט זיך איצט, םרײבט און שכויםש די ײדישע באפעלקערונג צו דער ײדישדר שפראך, ײדישער שיל, ײדישער ליטעראפור, ײדישן פעאטער אזוי איז אין אוקראינע, װײםרוסלאנד, לעםלאנד, ליטע, און אין א גע• װיסן זין אויך אץ פוילן אין רוםעניען. װער רעדט שוין װענן דעם, װאם אין א טײל םון די לענדער װערן די ײדישע קולסור- אינםטיטיביעס ששארק געשיבט און נעשפיצט דורך די םלוכות, אין דער פראפארץ, װאס די ײדישע באסעלקערונג פאדנעםט דארס צװישן די אנדערע נאציאנאליטעטן. ״ראדיא• קינא האצן געמאכט די װעלט קלענער״, זאנט לעא קענינ, אלער ראדיא און קינא םארבײסן נאכנישם קײן שטוב, קײן שול, קײן לישעראטור, קײן פיעסע, קײן טעאטער, קײן ■ראסעםיאנעלן פארײן, קײן ביבליא• טעקן, װו ײדיש פארנעםט אזא אנזעענדיקן ארט און שפילט אזא גרויסע ראלע. אײב אמאל, אין* דעם אײנעם, אײנהײסלעכן רוס- לא;ד, האט םען נעהאט* םאר זיך די אײנע, גרויםע, פעבטיקע