Literarishe bleter · 1928-05-04 · 18 (4.5.1928) · p. Seite 351

351 ליטעררישע בלעטער 18 זית 1 קויטיה. -ועצענזיעס ♦ גציפ^די ביבליאגואפיע.-נואניה. ־ו־ ־ ץ װאס מען שוײבט װעגן בינעו. 10^7^ \\ שער טרעסע נןןך קײן זכי במעט װי נישט געװען, אין די עטלע״ כע ארויםגעגעבענע ביכער און ביכלעך זענען עס געװען דער גאנבער פרןןדוקט םונם ײדישן שאפן אין ײדיש. ןןט םאר אן ןןרעםקײס עם האט אמןןל נעהערשט פײ אינז אין אונזער ליטע- רארישער װעלט. אױך שפעטער, אין עטלעכע יאר ארום, איז דער קרײו סונם ײדישן שאפן נעװען זײער אן עננער. א. ליטװאק אין זײן ארסיקל װענן די .זשארגאג שע קאםיכעטן״ אין װילנע דער- צײלט, מיט װאס פאר א כ־ עס אױ אין די יארן 1894-1893 ןןנגעקומען צו שאסן א ײדיל־ע׳ביבליאועק סאר ארבעהער. ס׳איז נישט געװען גאר קײן ײדישד ביכער. םין בעלעטריסטיק זענען געװען אײניקע ביכעײ שין מענדעלען, לינעצקין, סבעקכאר, שלום עליכם און נאך א פאי כ־כלנךז סון פ א ע ז י ע—אינגאנצן 5 ביכלעך: פיכל גארדןןן —ליוער. י. ל. גארדאן — ש־הת רולין. םענדעלע — ױדל, אברהם גאלרסאדן—ױדעלד, אליקום צונ;ער צען לידער; עשלענע זאמלנ כ,יר; יי רראמען — כענדעלע די טאקסע, דדר פריז־'־, לינעצק־ס איבערזעצוננ םון לעבינגס ,נחן החככ׳, נוצקאװס אוריאל אדאםדא. איבערזעצט י. י. לעינער, מ. 9. לילענבליםס ״י-יבבל״. אויסן געביט פון קריביק איז געװעו שלום־עליכמס״שמר׳ס לשפט״. ״דאכ, זאגט א. ליטװאק, איז נעװען כםזט אלץ, װאם א יירישע ביבליאטעק, ו־עלכע האט גע• װאלט אויםקומען אןשמר־ן און בלאשכײן, האט דעכאלט געקןןנט הענן. און נאך לאנגע יןןרן שפעטדר איז נישט געװען קײן כא• טעריאל, פון װאם צינויםצושכעלן א ײדישע ביבליןןכעק,,. אױי האס אויםגעזען אינוער ליכעראדור צוריק מיס א דרײסיק יאר. די לעצטע יארן ם נם 19־טן יארהונדערט אין די ערשטע יארן סױם 20-טן יאיהונדערד, ציזאמען מיטן אײפװאכן םון די ײדישע פאיקס-מאדן צו א װעלגלעך לעבן, צוזאפען פיט דער נאציאנא=ער אויםלעבונג און סאציאלער דיסערענצירונג אינם ײדישן לעבן. האט די ײדישע לישעראטור פיטאמאל ז־ך א רים־גינטון םין איר םא־גליװעיטקײט א ן אין אלע װינקעלדך פונם ײדישן קילטיר-־עבן האט זיך אנגעהויבן אן אנגדשכרלנושע שעפערישע ארבעט. ײדיש אױ געװארן דע־ װיכטיקסשזר כלי׳זײן א־ן קאמף פאר בילדינו, רעכט, אנשו־יננעי, אידעען און פ־אכלדםעי; אין גלײכצײמיק אויך דער דידל און די סאיקערפערונג ם־ן די קינסשלערישע אימפולסן בײ די ײדישע קינסטלער-שעםער. אין פארלויף ם־ן די לעצטע ױןרן װאקסט אלץ מער די ײדישע ליטעראטור און סין יאר צו יאר קוכט-צו אױ ײדיש ג~7 צװײגן םין ממטשלעכער קילטור. פיר םארמאון שוין איצט וודע עטלעכע כויינט ביכער אין ײדיש, איינינעלע און איבערגע־עצשע: ראפאנען, ערצײלוננען. דראפען אין לידער. ױיסנדאפסלעכע און םילאזאפישע װערק, ק־ישיק, היסטארישע און סאציאלאגישײ װערק, װערטער-ביכער, לערנביכער, קינדער׳אין ױננט ליטע* ראטור. עס האט זיך םאר דער צײט נעשאסן א םאישידנארטיקע אין סארצװײגםע טאג-פ־עםע אין גאר דער װעלט מיט א טיראזש סון העכער א האלבן םיליאן עקז. סאנ־טעגלעך און אויך א 200 װאכן-אין חודש־זשירנאלן מיט א טיראיש סײ א סס.ק דו־זנט עק• זעמפלארן. דערצו ערשײנען איצש יאר׳ידרייעך אין גאר דער װעלט איבער א 600—ססד ביכער איז ביכלעך װאס א טײל םין בארײכערן דעם ײדישן קילסור-אוצר. םין א קלײנ־ר צז.ל אײנצלנע ײדישע פעשה׳ביכלעך איז א*ן פארלויף פין איא קור- צער צײט אויסנעײאקסן א רײכע, סדרצװײגטע ײדישע ליטערא- טור, װאס א־ז איצט נעײא־־ן א װיכטיקער און מעככיקער פאקייאר אין יענן. דןס אלץ זעס אויך לעןן קעניג, ןןבער עס שטזרכ אים נישט איז טאקע די לאגע אזוי טרו־יעריק? אין נױ-יארקער ״סארװערםם־ האט דא נישם לאננ לעןן קעגיג געםאכט א קורצן אלגעםײנעם סך הכל װענן די אויפטוען אין דערגרײכוננען םון דער ײדישער ליסע־אטור םאר די לעצטע צװאנציק־דרײכיק יאר, ער האס באװיון די נרײםע ערםאלגן און זיגן, װאס וי האט צו םארצײכענען, — און אנגעהויבן םרײלעך םו־ײדיק—האט ער נעענדיקט םיט אן .איכה-ניגון־, אז .די ײדי- שע ליטעראשור ששײס איצש סאר דערסראגישער פדאנע: װוהיןז* ,די הײפט־אורואכע פון דעם איצסיקן קריזים אין דער ײדישער ליסעראטור״ זעס ער, ערשטנס, אין דעם, .װאס די נאציאנאלע אידעע איז איצט אויף דער גאנצערװעלם באנקראשירט*. ר׳שםעלט זיך א• .או־ף דער םער-דירעקטער אורזאכע םון דעם איצשיקן קריזים אין דער ײדישער ליטעראטור״. דאס איו, לוים זײן פײ- נוננ, װאס דער ײדישער שרײבער הןןט נישט םאר װעםען צו שרײבן. ״דער ײדישערשרײבער געסינט זיך איצט אין דער װירק• לעך-שרעקלעכער לאגע: די אלטע בי־ײכע מאסן לעזער קענען אים און זײנע מןדערנע פרןןבלעפען נישט פארשטײן, און קײן נײע לעזער, צו װעלכע צו רעדו. םאר װעלכע צו שרײבן האט ער נישט. םײדן םאר קאלעגן שרײבער, װעלכע זענען פונקס אזוי אוםנליקלעך װי ער־. און םאכנדיק אזא מין ביסערן סך-הכל, קופם ער שוין צום זײער-טרויעריקן אויססיר, אז .זײער נישט קײן םרײלעך ליכם װאיסש אס דער אנאליז אויף דער צוקונסט פון דער ײדישער ליטעראטור־.. א ן ער ענדיקש א רבנן״קדיש: .דער הײנסיקער ײדישער שרײבער זעט פאר זיך בלויז א ל ט ע ל ע ז ע ר, װעלכע װילן אים אין זײנע גײע פיאבלעםען און זו- כינגען נישט פארשטײן־. ריכסיק זענען לעא קעניגם װערכער אין דער ערשטער חעלםם סונם ארסיקל, דארט װו ער רעדט װעגן .דעם נעװאלםיקן סןןרשריס, װאס די ײדישע ליטעראסור האס געמאכט*. צו זײנע עסלעכע םאקטן. ױןןס ער ברענגט קאן מען צ־געבן נאך און נאך. םאר די לעצטע צװײ-דרײ צענדליקער יאר זענען בײ אינז אוםן געביט םון ליטעדאטיר און קילטיר םארגעקומען קאלאסאלע ענדערוננען צים ניסן, צים בעשערן. און ריכסיקער געזאנט:'ערשט סאר די לעצטע צװאנציק יאר איז בײ אינז או־פנעשסאנען און געשאםן געװארן א נרױםע, באדײסנדיקע, אריגינעלע און איבער• געזעצסע ײדישע ליטעראסור, װאם האט זיך כלל נישס צו שעםעז, װען ם םארגלײכט זי םים די ליסעראט רן םון אנדערע קלענערע און גרעםערע םעלקער. אין אפקלדיי־״ן זעט םען עס, װען םיר םארגלײכן די ײדישע ליסעראטור םין אםאל און איצס נעםס, לםשל, א רשיםה סין ײרישע אויםנאבן, װעלכע זענען דערשינען בײ אינז צוריק םיט דרײםיק, צװאנציק און אםילו צוריק םיט צען יאר און םיט דעם, װאס ערשײנס בײ אינו א י צ ט, אין איר װעט זיך גלײך א־בערצײגי, װי װײט םיר זענעו איצט אװעק. װי שםארק םיר זענען א־צט זיך צעװאקםן א־י עי;וער ליטע- ראסור׳שאסן און קילטיר בויעז. אס, לםשל, אין שלום-עליכםס זאשלביך ,די ײדישע סאלקס- ביבליאטעק־ םון 1889 געםינען םיר א רשיםה .סון אלע זשאר• גאנישע (דאן האט ײדיש אםילו בײ ײדישע שרײבער געהײםן .זשארגאז* — נ. מ ) ביכער, װאס זענעי אםגעדרוקם אינם יאר תרם״ט 18881—1889). און ײי קלאנעדיק-ארעם עם זעט אוים די נאנצע רשיםה, אין װי אײנזײטיק־באנרענעצט עס זענען די אײיםנענעבענע ביכעי!ריכטיקער ביכלעף/ עסלעכע םעשה-ביכ• לעך. א פאר מוס־־לשרים אין ײײש און דערנאך א צעטל םין שװד ר־כידך םין שם*ר, בלאשטײן, בוכבינדער און דאס גאר. םען דארף נאך ציגעבן, אז דאן, צו יענער צײט, איז םון א ײדי•