Literarishe bleter · 1928-05-04 · 18 (4.5.1928) · p. Seite 350

18 זא לילװװיוז 1לס?ו 350 װאלס איר געליטן נישט םון קײן װײםיק אין דער האנס, נןןר פון װײטיק אין דער ילײגע... דאם געשפרעך גײט סלינק איבער גוריק גום דײטשן טעאסער און דײסשע שוישפילער, װעגן װעלכע ה$פמאן רעדט מיט א כאזונדערער ליבע. איבערהויפס איז גרױס זײן םאר■ ערונג און באגײסשערונג םאר מאקס רײנהארדן, מיט װעמען ער האס א סך מאל נדבגעארבעט, און בײ װעמען אין םעא• סער ער האט רעזשיסירט אײניקע םיעםן. אין א גראביעזער ׳ לײכטקײט און אין א פײנעם טאן פליסן זײנע פארשײדענע בא• מערקונגען און מײנונגען איבער די לעבטע קינסטלערישע פא• םירונגען אין דער דײטשער טעאטער־װעלט. װעגן זײן באביונג צו דער ארבעט פון םארשײדענע נײע טעאטער׳רעזשיםזןרן און זײערע מעטאדן דריקט ער זיך אוים מיט דעם בײשפיל: — ס׳זענען פאראן בװײ סאדשײדענע דעזשיסערן, תי צמײ םאר• שײדענע דאמען״שנײדערם. אײנער נײט אויף א קלײד אזוי. אז װען א פרוי טראגט עם אויף א באל, דריקט יעדער אויס זײן באװונדערונג: אין םײן גאנץ לעבן האב איך נישס געזען קײן שענער קלײד. דער אנדערער נײט דןןס קלײד אזוי, אז װען די פרוי טדאגט עס, ז$ל זי ארויםרופן יעדנס באװונדע■ רונג: אין מײן גאנץ לעבן האב איך נישט נעזען קײן שענערע פרוי. ער האט אויך א סך װארעמע, באגײסטערםע װערטער פאר דער ארבעט פון דער .הבימה*. פון .ײדישן קונםט־טעא• טער• פון מאריס שװארץ, מיס װעלכע ער האט זיך באקענט בשעח זײערע װיזיטן אין װין, און אויך פאר דעם קלײנעם .ײדישן םאלקס־טעאטער*, װאם האס דןןרט עקזיסםירס א שסיק בײט אונטער דער ןןנםירננג פון יעקב מעסטעל. םיר דערמןן־ נען א םך סון די ײדישע קאלעגן שוישםילער. ער בעשםיםס זיך װי א ױנגער קונדס, װארפם אראפ םון זיך דאס דעקל און הויבם ןןן בו אימיסירן אײניקע פון זײ. בער״האפםאן װײזס דערבײ ארוים א זעלסענעם שוישםילערישן טאלאנט. מיט אםןןל בײט זיך זײן שטימונג. א מעלאנכןןלישע בארטקײט בעלײגט זיך איבער זײן פנים און םיט א ביסערנדיקער שטימע לײענט ער פאד ז״ן ליריש געדיכס ,שלאף־ליד בו םרים*, װןןם װערט סאררעכנט אלם אײנס פון די בארססטע און באליבסססע לירישע געדיכטן אין דײטשלאנד. אין מאאיסיס בארימטע רעביטאביע־פרןןגראמען פארנעמס דאס .שלאף־ליד בו מרים* דעם אויבן ןןן. װי װונדערלעך שײן װןןלט דאס ליד אין ײדישער איבערדיכטוננ געקלונגען םון די ליפן פין א ײדישן קינססלער... אזוי פארגײט די בײט אין פײנעם געםיםלעכן שמועס. באמערקםט קוים דעם לײכסן איבערגאנג פון ערנסט בו שפאס; םון הויכער גײםטיקײט בו פשוטער אינטימיטעט. עם זענען בלויז :ישט מער װי עםלעכע שעהן אװעק זינט איך בין ארײנגעקומען אין דעם הויז. דער ןןװנט פאלס־בי און פאר םיר א׳ז שוין בײט בו גײן. איך פארלאז דאס הויז מיס דעם װארעם גליקלעכן געםיל פון אויםגעהײםערטקײט און אויםגעםרישטקײם. לאנגנןןך שפיר איך ארום זין דעם אראמאס םון דעם בארסן ןןפטיםיזם, און טיף־עטישע באביונג בו דער װעלט און מענסשן, װאס דער דיכטער האט אויף מיר אנגעהויכט. דער אײנדרוק פון מענטשלעכער ליבע און גײסטיקער דערהױכונג, װןןס ער האט אין מיר ארויםגערוםן איז נאך מער געשטארקם בײ םײן בװײטן װיזיט און בײ אונזער שפאביר אין די הינטער־שטןןטישע' גערסנער אין דער באגלײטונג פון דעד שלאגקער. מילד• פנימדיקער פרוי פון דעם דיכטער. הןןבער אין זײן .גראף פון שארןןלעי׳. יענער האט געהאט א זײעד פײנע, שלאנקע בינע-פיגור, עס איז אים אבער אנגעקו־ םען שװער זיך אן עבה געבן מיסן אײנשטודירן די ,פערזן סיס* אין דער ראלע. בײ אײנער פון די לעבםע פראבן האט האפמאן א םארבװײפלטער א זאג געטון: — נו, זאל שוין זײן. איך פארלאז םיך אויף מײנע פערזן און אויף אײערע פיס... ער גײט דאן איבער בו זײנע טרויעריקע דערסארונגען מיט ײדישע טעאטער־דירעקטארן און ײדישע רעדאקטןןרן. נישט נאר װןןס מען געפינס נישט פאר נויסיק אים בו בןןלן טאנטיעמען פאר זײן .יעקבם חלום*, נאר מען גיט אים ני־שט בו װיםן, אז מען שפילם דאס שטיק. אזוי אויך האם דער ײדישער איבערזעבער פון דעם שטיק נישט געםונען פאר נויטיק זיך בו װענדן נאך א דערלויבעניש עס איבערבוזעבן. װעגן הןןנאדאר איז שוין אפגערעדט. דאס געשפרעך גײט איבער בו דער ײדישער ליטעראטור. ער באדויערס זײער, װןןס ער קאן נישט לײענען קײן ײדיש אין אריגינאל. ער קאן די דראמען םון דימאװ, פינםקי און אש פון די דײטשע איבערזעבונגען. ער קען אויך פרבן, שלום• עליכמען םון דעם, װןןס זײנע ײדיש־רעדנדיקע פרײנט לײענען אים פאר. ער איז באגײסטערט פון זײערע שאםונגען. ער זאגט ארוים זײן מײנונג איבער ײדיש. ער מײנס. אז אויף ײדיש קןןן מען הארביקע, נשמהדיקע זאכן איבערגעבן פײנער װי אויף אן אנדער שפראך. עס פעלט אבער דער הויכער פאסאס, דער גרויסער סטיל. ער דערקלערט עם דערמיט, װאם ײדן האבן תמיד געלעבט ענגער און אײננעשלןןסענער, און סיאיז נישס געװען קײן ארט אויף א מער־שװונגפולן אויםדרוק. איך דערבײל אים װעגן יהואשס װונדערלעכער תנ׳ך• איבערזעבונג, און אויך װעגן דער זײער װיכסיקער ארבעט, װןןם דער ײד. װיםנשאפטלעכער אינסטיטוס האט אויפגעטון םאר דער לעבטער בײס. זײנע אויגן בליבן אויף. ער איז םול מים נײגיר און באגײסטערונג. ער רעדט כמעם מיט פיעטעט װעגן זײן באבױנג בו אלע קינסטלערישע אויפטואונגען, װאס װערן לעבטנס געשאפן אין ײדישן טעאטער און אין דער ײדי• שער םאלערײ. — אבער — כאפט ער זיך — מען דארף זיך היטן איבערבושאבן א זאך נאר דערפאר, װאם זי איז ײדיש. בלויז אין ערשטן מאםענט פארינםערעסירט מיך א זאך בוליב איר ײדישקײט. דאן אבער הײב איך שוין ןןן בו פאדערן. אז זי זאל זײן אויך קינסטלעריש, זי זאל הןןבן א דויערנדיקן װערט. מען דארף אויםםײדן די געםאר םון פארלירן בנוגע זיך אלײן די קינססלערישע מאם, װןןם מיר באנובן בו די שאפונגען פון דער גרויםער װעלס. ער קען אויך נישט באהאלטן זײן םארדרוס, װאס ער איז כםעס װי פארשװיגן געװןןדן אין דער ײדישער ליטעראטור; װאם ער איז אזוי װײניק איבערגעזעבט, און פארװאם גראד די ײדישע פרעםע באביס זיך בו אים מיט אזא קאלטקײט. האט עם נישס בו טון מיט דעם, װאס סיר האבן א טבע םבטל בו זײן אונזערע אײגענעז ער בעשמײכלט זיך און דערמאנט זײ־ נעם א װיץ, װאס ער האס אמןןל געזאגט ד*ר װײבםאנען. די אמעריקאנער בײטונגען האבן געברענגט די נײעס, אז פדעזי• דענס קולידזש הןןס געליסן שטארקע װײםיקן אין דער האנט דערפון, װאם ער הןןט אין אײן טאג געמװט אויפנעמען אין ,װײסן הויז״ עסלעכע הונדערט אמעריקאנער, װןןם זענען גע־ קומען ,דריקן די האנס* פון זײער פרעז־דענט. — ליבער ד*ר װײבמאן,—האט אים בער־האפסאן געזןןגט, —װען איר װןןלט געװארן דער פרעזידענט פון ײדישן לאנד,