Literarishe bleter · 1928-05-04 · 18 (4.5.1928) · p. Seite 338

18 זא ליטירזריע? גלעטער 338 איז דער לעגטער רעזולסאט י*לץ, דער װעג װןןס םירס גו אים — סןרנישט. אין קולטור איז א חיב דאם ז ע ן, און זען װזןס טיפער, װזןם ברײטער, אםילו װען עס םירט ויו אײגענע גײםטיקע געפארן. אין קולסור ליגט די װיכסיקײט פונם ענד■ לעכן רעזולסאט אינם אוםן. דורך װעלכן ער װערט דערגרײכט. װו איז דער קולטור ■ בד אין דער ײדיש-װעלטלעכער םביבהז װען י. י. זינגער האט אנוםלםן פארעפנטלעכט אן אוים■ רוף אין די .לים. בלעטער״ צו די ײדישע שרײבער זיך בו פארײניקן, האט ער גאנץ ליןגיש םארענדיקט םיט א סןןרשלאג יװעגן א זשורנאל. װזןרום אויב די גאנצע פראגע איז א שרײבער• םראגע. איז א זשורנאל זיכער דער אײנציקער ענטםער. $בער װי קענען שרײבער לעבן אין אײן זשורנאל נאך אײדער םיר זענען זיכער, אז זײ קענען זיצן בײ א־ין טישז און װי קענען זײ זיצן בײ אײן טיש, װען הינטער זײ איז נישסןן קײן םן׳ ראלע אידעע. װאס זאל זײ צוזאמענברענגען, אן אידעע, װןןס זןןל אנפילן די אטםןןםםערע םון אונזער װעלט, און געםעען איר אויסדרוק אין ארגאניזירטער טעסיקײטז קולטורעל האבן מיר נןןך אונזער רענעסאנם נישט דער• גרײכט, כאטש עס םילס זיך שוין גאנץ שטארק אין דער לוםס א גרײטקײט פאר אזא קולטורעלע איבערקערעניש. די אנטװיק• לונג םונם װיםנשאםסלעכן אינםטיסוט, און די ברײסע םימםאט• יעם, װאם ער האט זיך סארשאפן אין דער גאנצער װעלס, בא• װײזט, אז מיר זענען שוין רײף פאר א באװעגונג, װןןם ײדישע קולסור זןןל זײן נישט בלויז איר טעטיקײם, נןןר אויך איר אידעןןלןןגיע. זאל אםשר דןןס אלץ םארשטאנען װערן אונטער ,ײדישיזםיז איך װאלט זיך זײער געסרײס, װען םיר זןןלן אלע אײנגײן דערויף. װןןרום דאס װןןלט נאך םער אונטערגעשםרןןכן די מאראל םון קולטור, אז א גרויםער אינהאלט ליגס אין סןןרם. אבער דןןס איז שוין נישט קײן םראגע, װןןם קען זיך באגרענעצן מיט שרײבער און זשורנאליםטן, נןןר םון א ברײטער באװעגונג פון מענטשן, װאס זענען אזױ פםיכיש צענויסגעשםעלט, אז זײ איז נאענט צום הארצן די קולטור-אריענטאציע, נישס *עקוקס צו װעלכע ענדלעכע אידעאלן און װעלם״שטרעבונגען זײ זענען גענײגט. װארום קולטור-אריענםאציע, ןןדער ײדישיזם —אויב עס איז מיר דערלויבט צו באנוצן דןןס װןןרט אין אזא זינען—איז פערזענלעך און געזעלשאפםלעך א גאנץ-םפעציםישער דרך אין לעבן. דןןם דארף זײן א באװעגונג, פאר װעלכער קולטור-ארבעט און קולםור-דענקען איז נישט עפעם אזעלכעס, װןןם ליגט א ו י ם ן װ ע ג, נןןר א י ז ד ע ר װ ע ג םון אונ• זערע מחשבות און אונזערע סעשים. ניי־־ןרק, 27 ם*רץ *192. טעאטער ,על־ייזעופש״, קארןןװע 18, סעל. 13 •241. וױלבער טרופע װןןך־רעפערמואר ןןנם. מ. םזאה. פרעמיערע קחיש 1-!שם םון שלום אש 1*נױ*בעעסעלס •*ר דער *יגע *ון רעזסיסירם םיכאל זוײכערם פיטװאך 2*טן מאי דאנערשטיק 3, , םרײםיק 4 , . שבת 5 , , *י ביליקע סרייזן ועו זינגעו פון זײן טװיעו *ין ןסיס די&ןװ. ןװגס רעזסיסער יקקב װײסליץ שבת 5׳טן מ#י 3.15!ײסןג גרעםשע ןןנשטרענגונגען צו געפינען דעם אםת. און פונקט װי דער הןןלענדער עראסמום. אזוי אויך דער םראנצויז מאנטעין, דער ערשטער—םיט דער לויסערקײס אין ציכטיקײט םון זײן געדאנק, דער צװײטער מיט זײן דורכדריננלעכקײם און חכםה. און אם דער .קילםוריזם״, װןןס רופט זיך, נישט אוסזיסט, ,הימאגיזם״, האט געהאט אן אוםגעהײערן אײנפלוס אויפן נאנג סון דער מענטשלעכער געשיכסע. װארום די גרויסע צןןל װיסנשאפטלעכע גאונים פינם זיבעצנטן י*ה האבן זיך געװאיעמס אינם ליכט. װאס דער הומאניזם האס פריער אנגעצונדן. אין לעבמ מען אויף אין זפרון יענע ליכסיקע פערזענלעכקײסן — בעיקאן. גאלילײ, הארװי. רעקארט, טןןריטשעלי, באיל, שפינאזא, לײבניץ, הײגענס, ניוטאן—װער װעט װאגן צו רעדוצירן זײער װערט צום רײן־װיסנשאפטלעכן אויפטו און אונסערשאצן זײערע פארדינםטן אינם גרויםן, אײביקן קאםף םאר מענטשלעכער פאפרײונגז אין נײנצנטן י*ה, װען דער הומאניזם איז פארגליװערט נעװארן אין א קלאסישן פארמאליזם. און רעליגיעזער דאגמא■ סיזם האט זיך געשםעלט אין װעג דער װאקסנדיקער עװאלוציע• טעאריע, האט האקסלי אויפגעהויבן די אײדעלע שװערד פונם קולטוריזם און געקעספט דעם קאמף םונם נײעם מענטשן אין דער אלסער װעלט. און דאם זענען דאך נאר עטלעכע בײשפילן םון א גרוי• סער און רײכער געשיכטע, ■ װוןס װערט דאך אםילו איצס נישט קלאד פארשטאנען. װארים קונםט אין װיםגשאפס זענען נישט בלויז געװיסע ענלעכע דערגרײכונגען, געשאפן צו באםרידיקן געװיםע מענטשלעכע דארשטן. םיר זענען אזוי םאראינטערעסירט אין די פאקסן פון דער קולטור, אז מיר באנעמען נישט די װיכסיקײס םון איר װענ. קולטיר איז קודם-פל א געװיםער אוםן םון מענטשלעכער אנשטרענגונג, װאס זוכס ארויסצוברענ• גען טיפע מאראלישע ענדערונגען אין אונזער פסיכישן לעבן, און איר דערפאלג הענגט נישט אפ בלויז פון דער פערפעקט■ קײט פון אירע שאסונגען. נןןר אויך סון דער צאל העכערע מאראלע ענדערונגען. װאס זי רוםט ארויס אין מענסשלכן הארץ. נישט בלויז א דערגרײכוננ, נאר דער עיקר א װעג, אן אנשסרענגונג, די קונסט רײםם זיך מיט אלע פחות צו װײזן אונז דעם מענטשן, און די װיסנשאפס —זײן װעג אין לעבן. אט דאס רײסן זיך, דאס ציען זיך, ד ע ר ו ו ע ג איז א םך װיכטיקער װי דער לעצטער רעזולטאס. כאטש זײ זענען בײדע נויטװענדיק םארבונדן. געקוקט פון דעם װינקל איז עם בוכ■ שסעבלעך אמת. אז דער אינהאלס פון דער קונםט איז איר םארם, און דער תיך פון דער װיםנשאפט—איר מעטןןדע. אין אין ײדישן לעבןז מיר האבן א היפש ביםל דער■ גרײכט אין פרם סון ענדלעכע רעזולסאטן, ןןבער גאנץ װינציק אין מ^ראלן באװוסטזײן םונם קולסוסװעג. יא אײן גרויסע קולטור-םאראלע אידעע דארף מען אונטערשטרײכן: ײ ד י ש , אונזער באציונג צו ײריש. װןןס דערגרײכט אפס די מדרגה םון רירנדיקער פארליבטקײט, דןןס איז א דערהויבענער מןןמענט אין אונזער קולטור־לעבן, אין לעבן פון אונזער קולטור־װעג, זןבער לײרער איז דער דאזיקער בליק אויף ײדיש נאך א גאנץ• םרעמדער בײ אונז. און װײטערז האבן מיר םון אײן זײם פאר■ גלױוערטע רעליגיעזע דאגמע, און םון דער אנדערער זײט — פראפאגאנדע. אבער פראפאגאנדע איז פונקט דער היפוך םון קולטור. װארום פרןןפאנאנדע באזירט זיך אויף א פרינציפיעלער בלינדקײט צו אלץ אין דער װעלט, א חוץ צו די אײגענע אידעען — די אײנזײסיקײט םונם מיסיןןנער. אין פרןןפאגאנדע