Literarishe bleter · 1928-05-04 · 18 (4.5.1928) · p. [Seite]

סינפטער יןןרגןזנג פרײז ס0 גר• פרײםיה 4 מעי 102£ 18 דזםיקךאריפזע ףך^ךףך ■■י א־קוסםדידםני *—ג י װאעשדיפפזפאר דיםעראטזד פארילאג נטקעעעקין.װארש^ טעאםמדאמקונםמ יידישע קולטור ווי א אידעאלאגיע 1 17 יד־1. לעהרערןביו־יארק גװישן קולםור און סזןרמאליזם, םןןרמאליזם אין רעליגיע זןדער אין סארגליװערםער קלאסישער טראדיעיע. װןןס איז סןרמאליזםז םיר דוכט, אז אן עכט־ײדישע דעםיניעיע םאר סןןרמאליזם װאלט געװען: ,מיר איז גוםי. ,מיר איז גום, איך בין א יתום״! מיר איז גוט, איך האב א װײב, קינדער און סרנםהו מיר איז גוט, איך הןןב שוין דעם לעגטן אמת אין קעשענעז מיר איז גום, װײל איך געהער נישט *ו די, װןןס גײען, איך בין שוין א געקימענער. אין זעכגנםן י*ה הן$ט לוטער געקעמםס אנטקעגן דעם קאטוילישן סןןרסאליזם און גוגעגויגן מיליןןנען אויף זײן גד. ןןבער נןןך בײ זײן לעבן הןןס ער באװיזן, אז דןס איז בלויז געװען א קאמף םון אײן םןןימאליזם אנטקעגן דעם גװײטןן אז דער פרןןטעםטאנטיזם איז געװען דורכגעװעבם מיט אומםענטש• לעכקײס, קולםור.םײנסלעכקײט און זעלבםט-סארענדיקטקײט, װי דער קאטןןליגיזם, אנסקעגן װעלכן ער הןןט געקעמםם. דער פרןןטעסטאנטיזם הןןט אנסוישט, ער הןןט געװונען םיל מער דורך זײן קריסיק, װי דורך די פאזיטיװע נײאיקײטן, װאס ער הןןט געבראכט מיט זיך. אין דער זעלביקער גײס הןןט געלעבם עראסמוס, דער גרױםער הןןלענדישער געלערנטער. ארום אים האט געשטורעמט די מלחמה גװישן לוטערן און דער אםיגיעלער קירך. יעדער גד איז גרײט געװען .יענעםס קןןם ארןןםגוהאקן, װעלכער בײגט זיך נישט*. ןןבער עראםםוס איז געשטאנען פעםט װי א סעלז, און געװיזן א נײעם װעג, דעם קולטור־װעג. בײדע נדדים הןןבן אים סארדאמט. זײ הןןבן געהאסט זײן אומםאר• טײאישקײט, זײ הןןבן נישט געזען און נישם באנוםען זײן נײעם װעג, זײן קןןנםטרוקסיװקײם. זײ הןןבן נישט םארשטאנען, אז זײן שסײן ןןן א זײס םון יענער רעליגיעז׳םןןליטישער מלחמה שטאסט נישט םון זײן אוספארטײאישקײט נו זײ, נןןר סון זײן םארסײאישקײט נו זיך, נו זײנע געדאנקען און אויםסאםונגען. און דןןם, װןןם עראםמוס הןןם געסןןדערט, איז נישס גע• װען בלויז בילדונג און אכטונג נו דער קלאםישער ירושה םון גריכנלאנד און רוים. נןןר אן איבערקערעניש אין גײסטיקע געװוינהײסן, א נײע םערזענלעכקײט. װןןם קען בלויז װאקםן אין אן אםמןןססערע םון זוכן און סןןרשן און אין םאכן די לןןסיך ןןנהײבן בײם םוף: ײדישע קולטור־ארבעט קען אויפגעפאסם װערן װי א םימפאסישע געזעלשאפטלעכע טעטי• קײט, װןןם ליגט א ו י ם ן װ ע ג סון אונזער געזעלשאםטלעכער ארבעט בכלל, װי. למשל, ןןרגאניזירן א סאנאטןןריע םאר שװאכע םענםשן, ןןדער גרינדן א שפןןר׳און לײ״קאםע. םון דער אנדערער זײט קען אויך די קולטור־ארבעט אונזערע באםראכט װערן פון שטאנדפונקס סון א באשטיםסן װײט־גײענדיקן בליק אויפן לעבן בכלל און אויסן ײדישן לעבן בפרט. א בליק, װןןס איז םחײב א געװיםע כאראקטעריםטישע קװאליפיקאגיע םון געזעלשאסםלעכע כחות און אן ןןרגאניזאניע םון מענטשן און װערםן, נישט בלויז אין נאםען םון אן ארבעט, װןןס דארף געטון װערן, נןןר אויך, און דער עיקר, אין נאמען םון א טעןןרעטישער אױםםאםונג, װןןס דארף םארטײדיקט װערן, םון אן ןןנשוױנג, װןןם דארף זיך ערשס אויםקעםםן בירגער• רעכט אין ײדישן לעבן. דןןם איז דער םוף פונם געדאנק, און דערפאר, קען זיץ, זעם ער אױס גו אבססראקט, ןןן א באשטימטער װענדונג גו א קןןנקרעטער זאך, ןןדער םעטיקײט. ןןבער װען םיר װעלן זיך אביםל מער םאנאנדערקלײבן אין דעם ענין, װעלן מיר קו• םען גו גאנץ םמשותדיקע רעזולטאטן. און זןןל דןן גלײך קלןןר װערן: בײ אנדערע םעלקער בליס די קולםור-שאסונג דערםאר, װײל זי שטינט זיך אויף העכערע בילדונג׳אנשםאלםן, םןןר• שוננ־אינםטיסוגיעס און װײס־פארנװײגטע געזעלשאפטן םאר קונסט און װיסנשאפט. בײ אונז, װו דןןם אלץ איז נישטןן, ןןדער בםעט נישטןן, קען קולםור־ארבעט הןןבן א קױם נןןר דעםןןלט, װען זי װעט זיך שסיגן נישט בלויז אויף ארבעס, נןןר דער עיקר אויף א באװעגונג, װןןס איז םםעניעל געשאםן פאר דעם גװעק, א באװעגונג, װןןס װעקס בײ אירע מיםגלידער און ןןנהענגער םרישע בחות און נײע םןןטיװן םײ אין םערזענלעכן, סײ אין געזעלשאםטלעכן לעבן זײערן. אין דער גרױםער װעלט איז דער קאםף שױן לאנג א געװונענער. אויב קולטור גוםא איז נןןך נישט אזוי װײס םארשםרײס, װי מיר װןןלסן עם װעלן, איז ןןבער די קולםור• םילןןזןןםיע, דער .קולסוריזם*, געװןןרן דער םאםיקםטער גײס• טיקער לבוש םארן מןןדערנעם מענטשן. עם איז געװען א קאמף