Literarishe bleter · 1928-04-27 · 17 (27.4.1928) · p. Seite 330

7 ו זא ייסזוווישז ול זס זו 330 געהאט קײן ליטערארישע אסםיראציעם. און אויב די םאר• בײכענונגען זײנע זאלן שוין יא האבן װעלכן ם־איז ליטערא• רישן װערם, קאנען זײ לויט זײער סטיל באלאנגען בלויז בו דער מוםר־תקופה, װזןרום דןזם זענען ם׳רוב מעשױת װעגן הײליקע ײדן און זײ אנםהאלטן א מוסר. ארת, די םעשיות זענען — װי עריק באמערקט דאם מיט רעכט — סארװןןרבלס נאך אין מיטלאלטער, ןזבער דא האנדלט זיך דאך נישס װעגן םעשױת אלם אזעלכע, נײערט װעגן מעשיות — ליסערארישע סוזשעטןו בוס םוף נאך א באמערקונג װעגן דער כאראקםעריםםיק פון די שםילמענער און זײער קונםט: עדיק םילט אין אלגעמײן גלענבנד ארוים זײער גײסט, און די פרסים, װעלכע ער ברענגס װעגן זײערע מוססערן, װי אויך װעגן זײעד ארט פארײדישן די פרעמדע אריגינאלן, באתײזן, אז ער הןןט זיך געגעבן זײער א סך מי בײם זאםלען און סאר• גלײכן די מאטעריאלן. אין דער אלנעםײנער כאראקטעריסםיק פון די ײדישע שפילמענער הינקט בלויז אײן זאך אונטער: עריק באטאנט, אז אונזערע שפילמענער סלעגן קירבן זײערע םוסטערן, אריינװעבן אין זײערע באארב^סונגען פיקאנסע ערא• סישע עפיזאדן און סבענקעס, ״װעלכע ס׳איז הײנט אסס אומ־ מעגלעך איבערבוגעבן׳, פעפערן דעם טעקסס םיס לבנישע המבאות און אפלאכענישן פון די ביכסיקע ריסער-לײס א. א. װ. (פארגל. די זײםלעך 89 - 90 אין עריקס בוך). דאס שסימט אויך מיטן אמת, אבער בײ עריקן באקומט זיך דער אײנדרוק, װי דאם װאלטן געװען אײגנארטן, װןןס כאראקטעריזירן דעם ײדישן שפילמאן פון קדמונים אן. זינס ער איז אויפגעקוםען אין די ײדישע קװארטאלן. דאם איז אבער שוין לגםרי נישט ריכטיקז װןןרום די דןןזיקע אײגנארטן באװײזן זיך בײ אים ערשט אין דער בײס, װען די ײדישע שפילמאן־קונםס הןןם איבערגעלעבט א ירידה, דהײנו אין דער בײס. װען עם קומט• אויף די בװײטע תקופה אין דער ײדישער ליטעראסור, װעלכע מיר באבײכענען אלס ,בירגערלעכע תקוסהי. דער שפילםאן העדס אין איר אױף בו זײן א ,ריסערלעכער*. ביכטיקער און ערנסטער זינגער, װןןם איז סארליבם אין דעם סופער־נאטורא• ליזם םון דער ריסערלעכער װעלט—און ער װערט א פראקטי■ שער, ניכטערער שסאט־מענסש, װאס מאכט פון דעם אלסן ריסערלעכן בילד א קאריקאטור, א טעםע םאר װיבן און פןןרנאגראפיע... עס שלןןגט די שעה פון דעם אזויגערוסענעם ,נירנבערגער םסיל*, נאר װעגן דעם—אויספירלעכער אין נןןענססטן ארטיקל, װו מיר װעלן זיך ןןפשטעלן בײ דער ,בירגערלעכער תקופה׳ פון אונזער ליטעראטור. 6 רלאנ ל. נןלדםארב, װארשע 8.75 ערשט דערמיגען! װיקטאר םארגעריט-דײן קערפער געהירט דיר 850 דער נײער דור 6.00 אײפטאן םינקלער - דןר זוםפ (רןםאן) ן 6,00 11 * * 6.00 אנאםאל פראנס — אין שאסן 6ון דער קייך א. אלםי — מענסש און װעלט 4 60 (קריםיק עםייען, ארפיקלע׳) 4,60 ד. באקאטשיא - דעקאמעראן הויפםיפארקױף: .*2 ,*זי\23*31^ האלטן מיר 8אר נויטיק נאך בו מאכן אײניקע באםערקונגען בו די אנאליזן, װעלכע עריק ברענגט אונז אין בוזאמענהאנג םיט דעם דןןזיקן פעריאד פון אונזער ליסעראטור: אין אלגעםײן זענען די אנאליזן עריקס זײער סרעפלעכע און גרינטלעכע. זײ װעלן בלײבן א װיכסיקער געװינס םאר אונזער ליטעראטור־פןןרשונג. בלױז מיט אײניקע באנעמונגען עריקס קאן איך נישס מספים זײן, אבער זײ נאלאנגען םוף■ בל־סוף נאר בו בװײט־ראנגיקע פראגן. יעונפאלם זענען זײ גענוג װיכטיק, איך זאל דןן װעגן זײ שרײבן א פאר װערטעד. אין דעם .בוך״, װאס איז געװידמעט דער ,שפילמאן• תקוםה׳־. ברענגט עריק א באזונדער קאפיטל מיטן כאראקטע• ריסטישן קעפל ,די ליטעראטור םון דער פאטראנעסע״. קאן דאם ארױסרופן אן אײנדרוק, אז די ,פאטרןןנעםע*, דהײנו די ײדישע גבירטע, װאס םלעגט באשטעלן .טײטשע* כתב־ידן בײ ,די שרײבער סון די םרוםע װײבער״, איז כאראקטעריםסיש בלויז םאר דער שפילמאן-תקופד. פארשטארקט קאן נןןך װערן אזא אײנדרוק דורך רעמיניסבענבן סון דער װעלט־ליטעראטור װעגן דער .סינע־סךוי*—דער געליבםער פרוי, װאס בו איר האבן געפלאטערט די געסילן און די גראמען פון די פרא■ װאנסאלישע טרובאדורן און דײטשע ,מינע־זינגעד*! אזוי איז דאם אבער בײ אונז ײדן לגמרי נישם געװען. די פרוי איז געװען בלויז א פרןןטעקטארשע און סלײסיקע לײענערין פון אונזער ליסעראסור, און געװען איז דןןס נ י ש ט ב ל ו י ז בעת דער שפילמאן-תקופה, אבער אויך בעת די שפעסערדיקע תקופות. און אויב אזוי, טןן םארװאס באהאנדלט עריק די ײדישע ,פאטראנעסע* בלױז אין בוזאמענהאנג מיט דער שפילמאן־תקופהז ברענגס ער דאך אלײן א רײ בײשפילן םון ײדישע פאטראנעסעס, װאס הןןבן געלעבט בײם סוף םון 16יטן און אין םשך פון 17־טן און 18-סן י*ה, הײסט עס אין בײטן, װאס זענען לויס זײן אײ• גענער פעריאדיזאביע סון דער ײדישער ליטעראטור דער■ װײטערם םון דער שפילםאן־תקופה... פון דער ,םנהגים־ליטעראטור• קאנען בו דער שפילמאן• תקופה םאררעכנט װערן בלויז יענע .מנהגיס* פון םיסלאלטער, װאס זענען סארפאסט לויטן ריסערלעכן שסײגער אין ג ר א מ ע ן. דאסזעלבע איז אויך שײך די םוסר־ספרים, סןןלקס־סעדיבינישע שאפונגען, װי םגולות, רסואות, ןןפשפרע־ כענישן און אז. װ. בלויז די געגראמסע טראגן דעם שסעמפל פון דער שפילםאן־תקוסה. אלע איבעריקע, דהײנו די אין פרןןזע בוגעסראכסע באלאנגען בו דער .בירגעדלעכער תקופה*, װאס אײנער פון די כאראקטעריסטישע שטריכן אירע איז דער איבערגאנג פון גראמען בו פראזע. בײ עריקן װערס זןבער די דאזיקע מחיבה בװישן בװײ תקופות נישט גענומען אין אכט און דעריבער שטעלס ער ארײן אין דער שפילמאן• תקופה אויך אזעלכע שאפונגען םון די אויסגערעכנסע מינים, װאם זענען אין פראזע און װאס באלאנגען בוליב דעם בו דעם שפעטערדיקן ליטעראטוריפעריןןד. לגמרי אוםבאגרינדעט איז װײטער עריקס אײנפאל, בו באהאנדלען אין די ראםען פון דער שפילמאןיתקופה די זאם• לונג ײדישע לעגענדעם, װאם איז בונויפגעשסעלט געװארן דורך ר׳ יוזםא שמש םון װארמם. ראשית פרעגט זיך, בי קאנען לעגענדעס בכלל םאררעכנט װערן בו ליטעראטור, אויב זײ זענען נישט באהאנדלס אין א ליטערארישער, קינסטלערישער םןןרפזז והשנית הןןס ר׳ יוזפא שםש געלעבט אין 17־םן י*ה און ער הןןט בײם פארשרײבן די לעגענדעס לגמרי נישס