Literarishe bleter · 1928-04-27 · 17 (27.4.1928) · p. Seite 329

329 ליםןרןויןן פלזסער 17 תא העלסט םון דעם 14*טן י״ה סארשװינדן דאקעגן אזעלכע נעמען אלץ םער און מער, און עם פלײבן בלויז געגײלטע, װזןס בלןןנקען זיך ארום נןןך ביזן הײנטיקן טןןג, װי א םימן סון ״אלםע הערלעכקײטן״, םון אן אלטן, לאנג שוין געפלאצטן ײדישן ״ריטער־שסיגל״... ג) דער ליטעראטוריגעשיכטלעכער מןן■ ם ע נ ט: די קלאסישע װערק םון דער ײדישער שסילמאן ■ תקוםה. דהײנו ,דאס שםואל־בוך״, די געגראמטע םאראפראזע םון מגלת־אסתר—און פון דער װעלטלערער דיכטונג: דער ,ארטור• רןןםאן״, — זײ אלע שטאמען, לויט די שפראכלעכע אויםסאר■ שונגען םון ל. לאנדוי אין ששערק-לײבסאן, נישט סון 15טן י״ה און-א סשיטא-נישט סון 16-סן י״ה. נײערס פון 14־סן י״ד,. און טאקע גיכער סון דער ערשסער, װי פון דער צװײסער העלפט פונם דאזיקן יןןרהונדערט! דערבײ איז לגמרי נאך נישט געזןןגט, אז די פ א ר * ה י ט ע עלטסטע טעקםטן םון די דאזיקע שאפינגען, װאם האבן געדינט אלם באזים סאר די שפראכלעכע אויםםארשונגען סין די דערמאנסע סןןרשער, זענען אין דער אמתן די עלטסטע טעקסטן, די סאמע אומגװײםלהאםטיקסטע א ו ר ט ע ק ם ט ן. װער װײס, װער קאן דאס או ף זיכער זאגן, אז זײ זענען נישט קײן שפראכלעך-מאדים־בירטע קאפיעם םון עלטערע טעקםטן, װאס באלאנגען נאך גום 13יטן י־הז דער געשיכטלעך־אומגװײפל■ האםטער ײדישער שפילםאן זיסקינד םון טרימבערג, װאס האט געלעבט בײם סוף פון 12־םן און בײם אנהויב פון 13-טן י״ה אין האט געשאסן אץ דער .טײטשער״ שנראך, דארף םאר אונזערע אויגן שטײן. װי אן אריענטאגיע־זײל. װאס מערקט-אן דעם הויכפינקט אין דעם קולטורעלן אםימילאגיע• פרןןגעס. װאס האט געשטויסן די דײסשע ײדן אין די ארעמם פון דעי בישוםדיקער דײסשער העלדן-דיכטונג און סתם ריטערלעכער קילטור! און װי א גװײטער אריענטאגיע פונקט קאן אינז דינען די צײטלעך באשטימסע געשטאלס פון דעם דײטשן ײד ש מ ש ו ן פ ו ן פ י נ ע , װןןס האט פאר די דײ• טשע שפילמענער. קלויז װיזע און פיליפ קןןלין, איבערגעזעצט אויף דײטש א םראנגויױשן פארסיװאל׳רןןמאן, םאר װאם זײ דאנקען אים ןןפ אין א בתב״יד פון 14־טן י״הן אם צװישן די דןןזיקע צװײ גרענעץ־זײלן: זיסקינד םון טרימבערג אין שמשון םין פינע, ליגס די ערשטע ״קלאסישע״ תקופה םון דער ײדי■ שער ליטעראטור, די שפילמאן-תקיפה, װןןם די ליטערארישע שפיזןצונגען אירע זענען דורך אין דורך באהויכט מיט ריטער• לעכן אינהאלט אין פאםןןם און װןןס אפילו ביבלישע ס וזשעטן װערן בעת דער דןןזיקער תקוסה ססיליזירט לויטן ריסערלעכן שסײגער. אס זענען די װיכטיקםטע ראיות. צוליב װעלכע םיד גײען זיך םאנאנרער םון עריקן אין דער גײסלעכער באשטימונג םון דער שפילמאן־תקוסה. סאראן ןןבער נאך א רײ מאטיװן םון א נעגאטיװן כא• ראקטער, װןןס באװײזן, אז די שפילמאן־דיכטונג איז בײ די ײדן אין םשך םון 15-טן און 16-טן י״ה אװעק אין א װינקל. װי אן עכא םון אן אויסגעװעבטער און אויםגעװעפטער צײט, מאכנדיק פלאץ פאר א נײעם ססיל, א נײעם פאטאס, דהײנו: םאר דעם בירגערלעכן פאסןןם! נאר װעגן דעם װעלן םיר שרײבן אינם װײטערדיקן ארטיקל, װו מיר װעלן פרוװן םעסט■ שטעלן די גײטלעכע גרענעצן םון דער .בירגערלעכער תקופה״ אין דער אלם<ײרישער ליטעראטור. אײדער מיר צעשײדן זיך מיט דער שפילמאן-תקופה, עס דערװײטערם זיך פון דער ריטערלעכער השעעה און עם דערנענטערט זיך צו דעם קולטור בילד, װןןס די זיגרײכע שטןןט־לײס האבן זינט דעם 14<טן י״ה אנגעהויבן זעלבסט• שטענדיק צו שפינען. באפרײענדיק זיך אלץ מער םון דער באנקרןןטירנדיקער ריטערלעכער קולםור. מיט אנדערע װערטער: די סאציאל׳װירטשאפט• לעכע פאקטארן האבן ביז לערך דער העלפס םון 14-טן י״ה גורם געװען דער• צו, אז דאס ײדישע קולסור-בילד זןןי זיך אנסװיקלען אינם השפעה-קרײז םון דער ריטערלעכער קולטור. דערקעגן זינט דער העלםט םון 14-טן י״ה האבן זײ געטריבן דערגו, אז דער שװערפונקט םון דעם ײדישן קולטור־לעבן זןןל זיך אריבער• טראגן אינם השפעה-קרײז םון דער שסןן■ טישער, בירנערלעכער קולסור. ב) קולטור״געשיכטלעכע מאמענטן: לײרער האס עריק זיך נישם גענומען די םי. אויסגו■ מאלן א קולטור־געשיכסלעכן סאן םאר דער אלם־ײדישער לי• טעראטור. און דאס איז אויך דער סאמע גרעסטער םעלער פון זײן װערק אן אזיא םאן הענגט די גאנגע ליםעראטור ממש אין דער לוםטן. עס װאלם אונז גו װײם געםירט, װען מיר זאלן זיך דא ארײנלאזן אין צו פ ל פרטים. מיר קלײבן• אוים בלויז צװײ בײשפילן. לאםיר זיך, א שטײגער, אפשטעלן בײ דער פלאסטישער קונסט פון די מיטלאלטערלעכע ײדן: עם איז גענוג גו נעפען אין האנט ארײן דאם מאנו• סענסאלע װערק פון ד. ה. ם י ל ע ר און נ. שלאסער .די הגדה םאן סאראיעװןן״ (דערשינען אויף דײטש אין װיען 1898), װו עם װערן געבראכט די אילוסטראגיעם, מיט װעלכע עם זענען באפוגט די האנטשריםטלעכע הגדות, װאס זענען אין א גרעםערער גאל םארהיט םון מיטלאלםער. קוקט װען זיך אײן אין די דאזיקע װונדערבארע אילוםינאציעם (באפו• גונגען), מערקט מען גלײך דעם' אעטערשײד צװישן דעם סטיל, װאס געװעלטיקט אין זײ ביז לערך דער העלפט םון 14־טן י״ה און דעם סטיל פון זינם דער העלסס םון 14יטן י״ה ביזן סוף םון מיטלאלטער: דארט א ריטערלעכער םטיל מיט דער גראניעזקײט זײנער און מיט זײן כאראקסעריסטישן םופער-נאטוראליזם. דא (דהײנו אין די הגדות םין דער צװײטער העלםט פון 14<טן און פון 15־סן י״ה) די אומבאהאלפנקײט םון דעם בירגעלעכן, שטאםישן םטיל, װאס שטעלם ערשם די ערשטע טריט זײנע, אן אומנאהןןלםנקײט, װןןם מיט איר גײט זןבער האנט׳בײ-האנס א הארציקער, װא■ רעמער נאטוראליזם! דןןרט גןןלדענע, טרוימערישע היםלישקײט, אםעקטירטע ריטערלעכקײט—דא װידער: לאכנדיקע, הגם שםו■ גיקע ערדישקײסו עס מערקט זיך דער איבערבריך אזוי בולט, אז מען קאן אים ןןנסאפן םמש מיט די הענט. אין נאך א״ן בײשפיל: די נעמען פין די םיטלאלטערלעכע ײדן, בםרם פון די דײםשע ײדן. םיר װעלן דעם דןןזיקן בײ■ שפיל אויספירלעך באהאנדלען אין א םפעציעלן עטױר, דא װילן םיר בלויז אנמערקן די םןןלגנדיקע קילטורגעשיכטלעך העכסס-װיכטיקע דערשײנונג: ביז דעי העלפס םין 14־םן י״ה װימלם עם בײ די דײטשע ײדן מיס נעמען, װןןס זענען גע■ נימען פין דער ד ײ ט ש ע ד . ה ע ל ד ן ז א ג ע ׳ , סין כל■ ערלײ ריטער־ראמאנען, ןןדער װאם האבן א שײכות םתם גו מןןדע זאכן םון דער ריטערלעכער װעלס^ זינט דער