Literarishe bleter · 1928-04-27 · 17 (27.4.1928) · p. Seite 328

17 זוי] ליםערארישע בלעטער 328 װעגן מאהם עריהס ״געשיכטע פון דער ײזײשער ליטעראטור״ (קריטישע!אפערקוננען) ד״ריצחק שיפער / ווארשע 1) ביז דער העלםס םון 14־טן י׳ה באזירט די ײדישע װירטשאםט דער עיקרשט אויף דעם ריטער-קלאם: די קינדשאםט םון די ײדישע הענדלער און באנקירן באשטײס בום גרעםסן טײל פץ ריםער־לײט און בלויז אין א קלײנער מאס םון םאם• ריביער (דער באלעבאטישער קלאס אין די שסעט). דאס שאפט א נאענםן קאנטאקס םים דער קולםזר םון דער ריטעסװעלם. אלם הענדלער, האט מען געמוזט קענען דעם געשמאק םון די פריבים און די לוקםום־באדערפענישן זײערע, װארום לוים די דאזיקע באדערסענישן םלעגס מען פארזארגן די קראמען םיט םחורות. מיט װןנלכע םען םלעגט גײן אין די פאלאבן האנדלען. אלם װוכערער, האבן די ײדן װידער געהאס בײ זיך מםש גאנבע מאגאזינען פון זאכן, װזןם האבן באלאנגט בו דער רי• טערלעכער קולטור, װי א שטײגער ריםערלעכע באקלײדונגם• שטיק. בירונג, געשיר. פאנבערם, שםיזן און נישט־זעלםן אױך כתב־ידן, װעלכע די ריסער פלעגן פארמשפונען בײ די ײדישע באנקירן. כדי דערויף בו באקומען געלט-הלװאות. בקיבור, דער װירטשאפטלעכער פארקער מיט די ריםערילײט הןןט די ײדן דערנענטערט בו זײער קולטור, בו זײערע זיסן און מגהגים. און דאם זעלבע קאן אױך נעזאגט װערן װעגן דעם װירסשאםסלעכן קאנטאקם, װאס הןןט געהערשס בװישן די ײדן און דעם שטאטישן םאםריביער־קלאס, דער לעבסער איז ביז דער העלפט םון 14*סן י׳ה נאך נישט געװען קײן טרעגער םון אן אײנענער, זעלבםטשטענדיקער קולטור, נײערם ער האט, װי עם פלעגן דאם תמיד טון אויםגעקומענע גבירים, גענאשט בײ דעם העכערן םאביאלן קלאם, דהײנו בײ די ריסער״לײם. 2) ביז דעם ערשטן קרײבבוג (םרף!^טער י*ה) איז די סאביאלע שטעלונג פון די ײדן געװען א נישקשהדיקע אין מאנכע שטעם, װי א שסײגער אץ קעלן בײם רהײן לזןזם זיך אפילו םעםטשטעלן א גענוג שטארקער אסיםילאביע-פראבעם בײ די אײנװוינער פון די ײדישע קװארטאלן. זינט דעד בװײסער העלפם פון 12־טן י*ה װערן די ײדן .קאםערקיעכט׳ בײ די קיםרים, דאם הײסט א םין אײגנטום, װאס םען קאן דערםיט טון, װאם מען װיל. אבער שוין אין דערזעלבער בײט הויבט זיך אן א קאמף בװישן די ריטער-לײם און די קיסרים ארום דעם ,ײדישן רעגאל*, דהײנו ארום דעם רעכט, בו זײן די באלעבאסים איבער די ײדן, בו האבן זײ אץ אײגענעם רשות. אין דעם דאזיקן קאמף זיגן כםדר די ריטער־לײם,. אזוי. אז דאס ײדישע לעבן בלײבס װײסער םאר■ בױמם מיט ,ריטערלעכע מויערן*. ערשם ארום דער העלםם פון 14*טן י*ה ענדערס זיך די לאגע, עם ברעכן־אויס די שוידערלעכםטע פאגראמען (,דער שװארבער טױס*), װןם מאכן א תל פון די ײדן. דער םאביאל-װירטשאםסלעכער הינ• טערגרונט פון די דזןזיקע םאגראםען איז אס װעלכער: די שטעט האבן דעמאלסט געםאכם א גענעראל־שסורעם, בכדי דעם .ײדיש, רעגאל* ארויםבורײםן םץ דעם ריטער׳קלאם און בכדי אלײן בו װערן דער באלעבאס איבער די .ײדישע זאכװעזנם*. דער אנגריף האט דך אײנגעגעבן: דער .ײדישער רעגאל* האס זיך אלץ םער ארױםגעגליםשט פון די ריםער• לעכע הענם און ער איז אריבער בו די ■אםריביער פון די שםעט. דערמים ענדערם זיך אויך דןןם ײדישע קולסור־בילד; 3. דער ערש&ער בלי־פעריאד פון דער אלטיײדלשער ליטעראטור (די שפילמאן-תקופה) לױט דעם אנזאג אין אונזער בװײטן רעבענזיע * ארסיקל װענן ם. עריקס װערק (זע ליט. בלעטער* 12 6*). זענען מיר םחויב בו געבן א באגרינדונג פאר אונזער םעריאדיזאביע פון דער אלס ײדישער ליטעראטור, װאס איז אין אײניקע עיקר■ פונקטן אן אנדערע, װי די פעריאדיזאביע בײ עריקן. מיר מאכן דאם איבט (פארשטײם זיך, אז בלויז אץ גרויסע שטריכן) און מיר הױבן אן םון דער ערשסער בלי״תקוםה אין דער אלט• ײדישער ליסעראטור. דהײנו פון דער אזוינערוםענער .שפילמאן• תקוםה*. װי שוין אנגעמערקס אינם פאריקן ארטיקל, האלם עריק, אז דער בלי־פעריזןד פון דער שפילמאנישער דיכטונג נעמט ארום די בײט םון 14־טן ביז דער העלםט םץ 16*םן י*ה. מיר װידער באהײפטן, אז אזא פעריאדיזאביע איז לגמרי נישט קײן טרעםלעכע און מיר טראגן אריבער דעם בלי־פעריאד םון דער ײדישער שפילמאן־דיכםונג אין א װײס-םריערדיקע בײם, דהײנו אין דאם .הויכע׳ םיטלאלםער ביז לערך דער העלפס פון 14*סן יארהונדערס. און אס איז די באגרינדונג אונזערע: א) װירטשאםטס• און םןןביאל־געשיכט לעכע םאסיװן: עריק פרוװט אין זײן װערק בו געבן א םאביאל• או1 װירסשאםטס־געשיכםלעכן םזןן םאר דער עלסםטער תקופה םו1 דער ײדישער ליםעראטור, בכדי בו שאםן םאר איר אזא באזע. װי דאם םןןדערט זיך םון אן ןןנהענגער סון היםםארישן מאטעריאליזם (פארגל. די זײםלעך 5—7 אין עריקם בוך). דאס װןןלס טאקע געװען װױל און םײן, װען די זאך װאלם גע• לונגען... לײדער, האט זיך עריקן נישט אײנגעגעבן בולם בו םאכן דעם קניפ. װאס בינדד בענױף דעם םאביאל־װירטשאפט־ לעכן מאמגנס מיט דעם לי״־עראטור־געשיכםלעכן, — און ןןט דער קניפ איז דאך דער עיקר. לויט עריקן קוםס-אוים, אז בװישן די בירגער אין דײטשע שטעם און רי ײדן זענען ביז די קרײבבוגן כמעם װי נישס געװען קײן סאביאלע קעגנזאבן און אז די קעגנזאבן זענען אנטשטאנען ערשט שפעטער. װײטער פירט ער אוים, אז ביז די קרײבבוגן האבן זץ די ײדן לכמחילה םארנוםען מיט לאנדװירםשאםט און דאן מיט גרויס• האנדל. בעת די באשעפטיקונג זײערע נןןך די ערשטע קרײב• בוגן איז געװען דער עיקר דןןם נעלט־געשעםם, דער װוכער. דאס איז אלץ ריכםיק ביז גןןר, אבער םיר קאנען דערפין אבסאליט נישט ארױסדרינגען דעם בוזאםענהאנג םיט דער... שפילמאן׳דיכםינג. אין סארס האלטן םיר, אז עס איז יןן םאראן א בוזאמענהאננ! מיר װעלן דןן װײסער פרוװן ןןנבומערקן דעם קניפ: םון דער ײדישער םאביאל־ און װירםשאםטם־נעשיכטע זענען עיקרדיק פאר אונזער בװעק םאלגנדיקע םןןםענםן: