Literarishe bleter · 1928-04-20 · 16 (20.4.1928) · p. Seite 310

16 זא ליוװװױן ולןסןו 310 םון יעדן לעזןר פון הםון-עם. דער דזןזיקער נוצן איז גארנישט אין סארגלײך מיט דעם גרויםן נוצן, װןןס די דאזיקע םעאטער׳ שטיק װאלטן געמאכט, װען מ׳װןןלט זײ געװיזן פאר די אױגן םון דער גאנגער ײדישער געזעלשאםט אין א פןזלקם־מעאסער. װער קען אפעאגן דעם גרויסן רושם, װןזס די דןןזיקע ביבער װאלסן געסאכמ, װען זײ װןןלטן אויפגעפירט געװןזרן אויף די טעאטער׳בינעסי לויס אונזער םײנונג איז דאם אײנע סון די נויטװענדיקסכע זאכן גײ הײנטיקער גײט אויםצוקלערן דןןם פאלק. אין װארשע זענען דןן ײדישע שוישפילער. װאס שפילן פארן המון ספעקסאקלען אויס דעם ײדישן לעבן. און פארװןןס זענען מיר דא אין דער .גרויסער שסןס אדעס בארויבט םון אזא גײסטיקן גענוםז די געשיכסע^ םון יעטװעדער פאלק לערנס, אז די סעאטערם האגן זין גערעכנט בװישן די ערשטע און גרעםטע םאקסארן, װןןם הןןבן געבראכט דאס פאלק גו אויםקלערונג און בים דערקענען זײער מבב, װןןרום דןןרט זעען זײ זײערע סעלערן און זײערע עװלות, אומגעבװונגען םון קײנעם דערגו, נןןר םון זײער אײגענעם פארלאנג זעען זײ און הערן און זענען דערנןןך אומגעזאמס מתקן יעדן םעלער און יען גיײזי... אין איבט בלײבט םאר די םעאטער׳פןןרשער אין װארשע אויסצוגעסינען אביסל גענויערע ירטים װעגן דעם דאזיקן ײדישן טעאסער אין װארשע. זל־־ימי רײזען גײען אין די דאזיקע סעג אין די שענק׳הײזער, װעלן זײ גײן אין דעם טעאסער און די םאראלישע סםעקסאקלען (המראות הםסרױת) װעלן מאכן א שטארקע םעולה אויף דעם הארץ סון די פראססע םענטשן. אין אזא מין םןןלקם־טעאטער איז א גרוי• סע נויטװענדיקײט, אז עם זזןל אויך זײן א גרופע ײדישע שוישפילער גו װײזן אונז לוםטשפילן אויס דעם ײדישן לעבן מיס די ײדישע מנהגים, װעלכע זענען נישט צוגעפאסס צו דעם גײםט פון דער צײט. כדי זײערע אויגן זןןלן דערזען יעדן םום און תסרון. װאס אנטפלעקט זיך אין דער ײדישער מחנה צװישן דעם חסידישן המון און זײערע צדיקים און גבאים און אלע צבועקעס, װאס װידםען זיך לרוב אין אונזער םןןלק. און נןןר דורך אזעלכע פיעסן, געשריבן אין דער ײדי• שער שפראך (זשארגאן), װאם א מוסםער פון זײ הןס אונז געװיזן דער װונדערלעכער םאלקס־שרײבער ה׳ ישראל אקסענ• םעלד, נןןר אזעלכע מיני ביכער זענען די אמתע מיטלען אויםצוװןןרצלען יעדן גיםטיקן װןןרצל און ביטערע קרײטעכצער פון דעם ײדישן װײנגארטן. װער סון אונז, װןןם הןןט אויגן צו זען, הןןט נישט אײנגעזען דעם גרויםן ניצן םון אזעלכע ביכער װי ,דןןס שטערנסיכל׳, ״ערשסער ײדישער רעקרוט׳, ,גענארטע װעלט׳, ,סאן און װײב, שװעםטער און ברידער׳ או| נאך אזעלכע םיני ביכער, װןןם זענען ארויס םון דער םעדער םון דעם דאזיקן אויסגעצײכנסן שריפסשטעלער, װעלכע הןןצן געםאכט און מאכן א שטארקע װירקונג אויף דעם הארץ פון יידישו װיסנשאפטד^עכד אינםטיטוט םלםד, צום חדר ןןדער צו די תלםידים? (חוםש־חדר; חוםש־םלםד; חוםש-יונגלעך; חוםש-ױנגען(?) 3) םיט װאם האבן זיך צאשעסטיקט די םלפדים, װאם איר געדענקט אדער איר קענט, אײדער זײ האבן זיך גענוםען צו פלפדות? 4) צי זענען נויטיק געװען װאםערע נישט איז קװאליםי• קאציעס, כדי צו װערן א םלםד (א הסכפה םון רב, סון א גבאי, א ״כתב*, א חזקה וכדוםה?) 5) צי סלענט א םלפד אםס בײטן די םדרגה םון זײן חדר: (סון א דרדקי־פלםד װערן א גפרא־פלםד לפשל)? 6) װאסער םדרגה סון םלםדות איז געװען צוסריטלעכער פאר א נײעם םענסשן? 7) װאס האם מען גערעכנט סאר די פעלות סון א גוסן םלמד (א בעל-הסברד״ א בעל-פעולה (אדער בעל״פועל), א םזג• טוב; א קפדן, א שטרענגער)? 8) צי םלעגט פען דעם םלםד צורעכענען צי די חשובערע יידן אין שסאט? 9) װי ״גרױם םלעגט זײז דער שכר-ליפוד, און אױף װאס םארא אוםן פלעגט ער אויםגעיצאלט װעין? 10) װאס םלעגט דער רבי באקופען סון די עלסערן אוי• םערן עכר-ליםוד (חנוכה־געלס, ראש חודש־נעלד, שלח־פנות)? 11) םיט װןןסערע זײטיקע פרנםות סלעגן זיך םארנעפען םלםדים (שדכנות, שםשות, אפשפרעכענישן, גרײטן נאשערײען און שפילערײען פאר קינדער וכדופה)? 12) צי םלעגס דעם פלפדס װײב דך םישן אין די ענינים םון חדר: אין די באצױנגען צװישן םלפד און די בעלי-בתים; אין די באצױנגען צװישן דעם רבין און זײנע תלםידים? 13) װאס באסײט בײך אײך דער אויסדרוק ,רבי־געלס*? 14) צי םלענט זיך דער פלםד םארנעסעןםיט קהלשע ארער צדקה־עגינים (בקור-חולים, זאםלען צדקה םאר א ױרד, באזןןרגן א י םתן־בסתר וכדוםה)? 15) צי סלענט דעם םלםדס דירה נישט זײן גלײכצײםיק א הכנסת־אורחים םאר דורכגײער, ארעםע לײטו 16) װאסערע םעשױת, װערסלעך און װיצןװײםט איר װעגן םלםדיס? צר צלע זאמל־יער פארן ײדישן װיםנשאפטל־יעכי *<*יגכטיטוט, זצמלער־הרײזן, צו די ײדישע?־1ערער׳ הול־יטור־טוער און צו אלע פרײנד פון י. װ• א• בכלל• אין דער סארשונג סון אונזער געשיכטע, קולטור און לעבנס־ שטײנער איז דער ״געביט םון דערצױנגס-װעזן שסארק פארװאר• לאזש. נאך האבן פיר ביז איצס נישט קײן גענויערע, אויסשעפנ• דיקע םארשונג סון דעם נעביס, װאס האט תסיד סארנוםען אזא חשובן ארט אין אונזער לעכן. באזונדערס צום חדר האט בײ אונז אויסגעפעלט אן אניעקטיװ-פארשנדיקער אינסערעם. ' אבער דער אנשסאלט איז דאך געװען אזוי ארנאניש אײנגעװאקםן' אין אונ־ זער לעבן און ער םוז זיך, װאס גיכער, דערװארטן אויף זײן סול• שסענדיקער אויספארשונג. װאס גיכער, װײל דער צװײטער דור װעס עס שוין נישס קענען םאכן, אזוי װי פיר. םיר נוצן אוים דעם אויםגעפרובירטן םעטאד םון אגקעטעס, װאס האס זיך אין דער פראקטיק סון אונזערע אנדערע םעקציעם ארויסגעװיזן פאר אזױ פרוכסבאר. די אנקעטעס װעגן דערציוננס־װעזן בײ ײדן װעלן זײן גע• דרוקס פעריאדיש און סיסטעםאסיש. די נעםען םון די קארעססאנ• דענטן װעלן םארעפנסלעכס װערן אין די ,ידיעות**. די םער סול• קאםע און גאנצערע ענספערם אויף די אנקעסעם װעלן געדרוקט װערן אין אויסנאבן סון דער פםיכאלאגיש־פעדאגאנישער סעקציע. דא גיבן מיר דעם ערשםן קאפיטל פון דעראנקעטע. אירעס םון ײד. װיסנ. אינססיטוט: נ1)1ו)'{?8ח1 0א1£)81*יס(>ע2 161ס8[ץ1-2<פ ¥0י81ע2'¥31\ס'1 .סמ[;^ ,18 ס1מ8[11נ1ס13 \י .ס>81*1ס>1[01מ ײד. װיםנשאפטל. אינםסיסוס, פסיכאלאגיש־פעדאנאגישע סעקציע ו חדר א) םלמד. 1) װאםערע םדרגות םון חדר און םון םלםד זענען אייך באקאנט, און װו הײםן זײ (דרדקי, אלף״בית; חומש, אינערזעץ• חדר; גםרא א. א. װ.) 2) צי םלעגס דער נאםען םון מדרנד■ זיך באציען צום