Literarishe bleter · 1928-04-20 · 16 (20.4.1928) · p. Seite 309

309 ליסערארישע נל?סןר 16 זא צײם גו םארדאנקן די ביןןגראםיע םין די בארימםע םארשטארבענע ײדישע קןמפןזיטארן פרץ סאנדלער, חנא מאפסטאל, פין ער• שטן ײדישן םוםלער נײם ײדישן טעאטער ראובן ױײםמאן, םין די פארשטןןרבענע גרויםע קינםטלער מןןגולעסקא און יעקב אדלערן פון אײנעם םון די עלטסטע ײדישע פיעםען־שרײבער יאזעף לאםײנערן םון דראמאטירג אין שוישפילער משה שאר; םין בארימטן דראמאטורג און שוישפילער מאקס געבעל און פון דער טאלאנטפולער שוישפילערין דזשעני גאלדשטײן. פערלמוטער איז אויך געװען דער, װאס האט געשריבן די זכרונות םון יעקב פ. אדלער, ער האס אויך אנגעהויבן צו םארעםענטלעכן די אויטאביאגראסיע פין אברהם גאלדםאדען. אויסער דעם האט ער םארעפנטלעכט פיל טעאטער־ארטיקלען אין טעאטעריעפיזןזדן. אלע זײנע ארטיקלען זענען אדורכגעדרונגן מיט אן אומ• געהויערער ליבע צום ײדישן טעאטער, א ליבע װאס האט אים געקןןנס געבן מיט אין אויסדויער צו לאזן קיקן אויף זיך װי אויף א ״גנב׳, אין דאך נישט מיד װערן, אין זאמלען די ני• גל אויף א בנין פין ײדישן טעאטער־מוזײ. און װען עס װעט קימען די נײט און עס װעט געשאפן װערן דער גרויםער צענטראלער ײדישער טעאטער־מוזײ. װעט פערלמיטערם זאסלונג זיכער םארנעמען דןןרס דעם אויבן־אן. און זײן נןמען װעט דערמאנט װערן צװישן די ערנססע. איבערגעגעבנסטע בויער סון דער טעאטער-געשיכטע. אנגעזעענע בעלי־בתים און בלל־טוער םון לעמבערג. צו דער רעגירינג, אז זי זן*ל געבן א קאנצעסיע סאר פארשסעלינגן אין יער ,זשארגןןן אוםגאנגס שפראך״, און די ערלויבניש םין דער רעגירונג, סןןטןןגראסיעם סון די ערשטע ײדישע אק• סיןןרן. הײנט כתב־יד־ן: ןןט הןןט איר יעקב גןןרדינס כתב־יד פון זײן בארימטער פיעסע ,גןןט םענש אין טײװל״, געשריבן סאר דעם באריםטען ארטיםט דוד קעםלער, װןןם האט דעם מאנוסקריפט איבערגעגעבן פערלםוטער׳ן. און ןןט הןןט איר י. ל. פרץ־ם םאנוםקריפט סון זײן פיעסע .קלעזמער׳, און דער■ בײ דעם געדרוקםן טעקסט מיס נײע הגהות און ענדערונגען םון פרץ־ן. דאן װידער די אויסןןביזןגראפיע סון אברהם גןןלד• סאדען, געשריבן פון אים אלײן, און זײנע פארשידענע נישט■ געדרוקטע לידער, געשריבן סון אים אלײן. דערצו איז עם נישט םתם ןןנגעװןןרםן. יעדע זאך ליגם זיך אויף א באשםיםטן ןןרס, און מען קוםם גלײך צו דערצו, אויםער די נאטן, װאם ליגן קופעםװײז, און פ׳רארף זײ סוןרטירן. מער װי א גרוים צימער װאלטן בלויז די זאכן פארנו• מען. װען מען זןןל זײ גענוי קאטאלןןגירן און סזןרטירן. ןןבער םערלמוטער באגנוגנט זיך נישס נןןר מיס זאם■ לען. ער נעמט אויך םון צײס צו צײט די םעדער אין האנט, און דאן גיס ער אונז אויסגעלײסערטע ביאגראפיעס פון שוישםילער. אזוי הןןבן םיר אים בלויז אין דער לעצטער נאן װעגן דעם ײדישן טעאטער אין װארשע נישט געשעהן. מען זאגט אז דןןם טהעאטער איז זעהר בע• קװעם און שאן אײנגעריכטעם, סין אינעװײניק פראכטפאלל אויסגעשמוקט אונ ענטהאלט אין זיך פלאסץ פאר 800 פערזאן. דןן װעלין פערשיעדענע אינטערעםאנטע שטיק פון דער ביבעל אויםגעפיהרט װערין אונ גרעםסענסטהײלס אין דײטשער שפראבע. דיא טרופפע בעשטעהט אויס 30 שוישפיעלער, לויטער יודען, אונ דאס ןןרקעססער (די מוזיק) פין 20 מענשען. דיא פרויענ■ ראללען װעלין געשפיעלט װערין סין יונגע לײט.' קלאר, אז די דאזיקע נאטיץ פון ״קול מבשר׳ איז רי• רעקט פארבונדן מיט דער נאטיץ םון דעם ״דיעך װעגן די םןןרשטעלונגען אין ײדישן טעאטער .אלקאזאר״! דרײ םימנים: עס ה ײ ב ן זיך אן די סארשטעלוננען, װײל ם־איז דא א נ ײ ע ר טע ■ אטער) די דראמע .יהודית׳ איז טאקע א ביבלישען און די שפראך פון דער אויפםירונג איז אנגעגעבן דײטש. װאס פאר א דײטש דאס איז געװען—האבן מיר שוין געזען פין דער אפ שאצונג פון דעם רעצענזענט פון .װארשאװסקי דנעױניק׳, ןןבער אז מ־האט דאן אין װארשע, װײזט אויס, געשפילט פאלקם• פיעםן אויך און אםשר אויך דערעיקרשט ײדיש — דערויף איז א שטיק ראיה די נאטיץ נומער 2: ב. נאטאנזןןהן (דער פלימעניק פון ריב״ל און ארויסגעבער םון זײנע װערק) אין זײן סעריע ארטיקלען .עלה נדף. זכרונות לקורות העיר אדעסא׳ אין ״המליץ״ 1870 רעדנ• דיק אין נום׳ 47 װעגן דער נויטװענדיקײט צו גרינדן לײ• קאסעס, סאלקס־ביבליאטעקן, שרײבט צ״א: .פונקט אזוי איז גרויס די נויטװענדיקײט צו םאכן א םןןלקס־טעאטער, ער זאל זײן א סארװײלונג אין די ױם׳טוב׳טעג, און ןןנשטןןם װאס זײ אין ״ליסערארישע בלעטער׳ נומ. 13 האט ל. דושםאן םון מינסק, װןןס פארנעםס זיך מיט פארשונגען צו דער גע■ שיכטע םון ײדישן טעאטער, םארעפנטלעכט א אינטערעםאנטע נןןטיץ פון דיען, 1870, נום. 47, װעגן א ײדיש טעאטער, װןןם הןןט געשפילס אין װארשע דעם 5־טן נאװעמבעד ס187ן זײן ארסיקל (.איז דןןם ײדישע טעאסער געגרינדעט געװארן אין װארשעז*) םארענדיקט ל. דושמאן מיט דער באמערקונג, אז ״ערשט נאכדעס װי עם װעס געזאסלס און אויםגעםןןרשט װערן דער גאנצער צײטונג און זשורנאלן״מאטעריאל װעגן ײדישן טעאסער אין 19>סן י׳ה, ערשס דאן װעט זײן א מעגלעכקײם צו שרײבן די געשיכטע סון ײדישן טעאסער אין זײן גאנצן פארנעס׳. װיל איך מאכן א גוטן ןןנהײב און טײל-מיט די םארשער פון דער טעאםער-געשיכםע, בסרט די-יעניקע, װןןם זיצן אין װאדשע, נאך צװײ נאסיפן, װןןס װאדםן איצס אביםל ליכס אויף דעם געהײמניםסולן ײדישן סעאטער, װעלכער הןןט עקזים• טירט אין װארשע נאך םאר גןןלדסאדענען און װןןס קײנער הןןס אים ביזאהער אבםןןלוט נישט דערמןןנס, הנם ם׳איז נאך נישם םי־יודע װי לאנג און עם זענען נאך אװדאי דןן םענסשן, װןןס געדענקען אט דעם דןןזיקן טעאסער. נאטיץ נומער יג אין ׳קול מבשר׳ 1869, םון 28־טן יאנואר, אין דער רובריק ״יודישע נײאיגקײטען* .אין װארשויא איז ערשט ניט לאנג דןןם נײע יודישע טהעאטער םארכינ געװארין. דןןס םריהערע געבײרע איז שוין געװעזען צו אלם א-ן שװאך אונ הןןט געמוזם צונומםען װערין אויף בעםעהל םין דער רעגירונג, כדי עס זןןלל קײן אומגליק *