Literarishe bleter · 1928-04-20 · 16 (20.4.1928) · p. Seite 308

16 <א ליםער*רישע ולוסור 308 א ײדישער טעאטער־מוזײ איז א פריװאטער שטוב זד־ימן זילבערצװײג/ניו־יארה אבער װאם פערלמוטער םארמןןגם װירקלעך שטײגם אי• בער יעדע השערה. אז איך בין ארײנגעקוםען גו אים אין װױנונג, און דערזען די שאםע םיט איבערגעשריבענע םיעסן, די בערג נאטן, די פארשײדענע אםישן. בילדער, םאטןןנראםישע םצענעם, קאנטראקטן. טעאטער־זשורנאלן לענטעס א. אז. װ״ בין איך םשוס ערשטוינס געװזןרן: װי איז דןןס מענלעך, אז אײן מענטש ז$ל אזוי םיל צונויםקלײבן שעהן לאנג האג איך זיך געגריבעלם אין די אלםע פא■ פירן, און םײן ערשטוינוננ איז פון םינוט צו םינוט געשטיגן: א זאםלוננ םון געדרוקטן און געשריבענעם אידישן רעםערטואר. ביז טוױנט פיעסן פון די ערשטע צײסן פון יידישן טעאסער ביז הײנט, אלץ פיעסן װאם זענען קײנםןןל אין דרוק נישט דערשינע־, אין דעם נרעסטן טײל םין זײ הןןש פערלםוסער םיס זײן אײ־ענער הזנט איבעי־געשריבן. צװײ-און־צװאנציק יאר געפינט זיך פעילפיסער אין אםע• רי־זע. אין גלײך װי ער אױ אהער אננעקוםען, האט ער אינםסינק- מיװ דערפילט די נויכװענדיקײט פון זאפלען דעם יידישן סע• אזעד־רעפגרשואר. אקשיארן האגן אויף אים נעקיקט װי אױף א םשונענעם, אנדע־ע האגן אים פשיס נעהאלסן םאר א ננב: .װאס הײםט, א םגנש שרײבט־איבער פיעסן• אדער לאזס איבער- ארײבן נאטן•. אבער ער האט זיך םון אלעם נישט איבערגעשרןןקן, און דער רעזולטאס פון זײן אופערםידלעכער רבעם זענען די קאססנס און שרענק מיט פיעםן און נאסן. אויסרעכענען אלץ װאס געסינט זיך בײ אים, װאלט גע• הײסן פשוט אבדרוקן א קאטאלןןג, ןןבער דןןך קןןן ״איך זיך נישט צוריקהאלסן םון דערמאנען כןןטש אײניקע אינטערעםאנטע זאכן: ןןט האט איר א רומענישע צענזורקע םון ג$לרשאדענם ,באבע יאכנע״, זי שטאמט נןןך םון רער ערשסר צײט, װען דאס אידישע טעאטער איז געװען אין די װיקעלעך. ןןס איז אן אויםרוף, װאם צעזאר גרינבערג. אײנער סון די ערשטע אירישע אקטיארן, האט ארויםגעגעבן אין דער םןןרם םון א חרם געגן די אידישע ארסיםטן, םיט װעלכע ער הןןט זיך צעקריגט. פארשידענע קאנסראקטן םון אלטע אידישע אקטיןן■ רן. אן אפיש פון א ,אוריאל אקןןםטא׳, אויםגעפירם אין 1889 אין לאנדאן. געדרוקט נאר אויף אידיש. א ביכל םים טעאםער־כללים, װאס דער באקאנטער ײדישער רעזשיסער און אקסיאר םשה פינקעל (םון גןןלדםאדענס ערשטע אקםיארן) האט ארויסגעגעבן פאר די אקס־ארן. דאס ביכל האט 32 זײסן םיט 82 פונקטן. דןןם איז א שולחן־ערוך — פאר ארםיסטן, געשריבן, נאטירלעך, דײטשםעריש, און דארט זענען םאראן פונקסן, װעלכע כאראקסעריזירן פון אײן זײט די דאםאלםדיקע בא• דינגונגען םון ײדישן טעאסער, און םון דער אנדערער זײס זענען זײ םול םיט הוםאר. װײסער האס איר דא רומענישע אפישן פון די יןןרן 1892—1895. א געשריבענע פיעסע םון .םירעלע אפרת״ אין 1889. נ$ך אײדער די פיעסע איז א־וים םון דרוק, און געשריבן איז זי טאקע פון דאםאלםדיקן באריםםן סופלער ראובן װײםםאן, װעלכער הןןס זיך אויך אױםגעצײכנס מיט א שײנער האנטשריםט, א ביטע (1906) מיט צענדליקער אונטערשריפטן םון געזעלשאסטן. אן א סיטול. א פשוטער עמך, ער שסײט|נישט פון אויבן אויף די אפישן. אםילו אין די אנאנסן װערט ער נישם דער־ מאנט, דאס פיבליקום זעט אים אינגאנצן נישט, — און דאך איז ער אײנער פון די םאמע אינטערעסאנטסטע טעאטער־פיגורן פון דער ײדישער בינע אין אמעריקע. בםך־הכל איז ער א סיפלער. פון צײט צי צײט שרײבט ער אויך אמאל ןןן א פיעסע. און פונקט אזוי שםיל װי ער סושלירס, פונקט א־ױ בלחשדיק װי ער דערפילט זײן אסט, פינקט אזוי שטיל סירם םען אויף זײן פיעםע. און דערנאך װערס װידער שא—שטיל. און אט אזוי שטיל האט דער ײד — זײן נאמען איז שלים פערלמוטער—אנגעקליבן בײ זיך אין שטוב דעם גרעסטן ײדישן טעאסער־מוזײ. אױב מוזײ הײטט א זאמלונג פון אינטערעסאנטע, װיכטי־ קע זאכן. האב: מיר הײנס צו טאג עטלעכע ײדישע טעאםער■ מוזײען. םוזײ נומער א־ינם אין ניו־יןןרק. דער מוזײ איז מיס עטלעכע יאר צוריק געגרינדעט גע• װןןרן. םען הןןס צונויסגעקליבן א שײן ביסל זאכן, אין אינםע■ רעסאגטע זאכן. עס הןןט געקןןנט װערן א לײטישע אינסטיטוציע, װןןױום דער רוב ײרישע אקטיןןרן געפינען זיך דאך דא אין אמעריקע. און בײ א גרויסן טײל פון זײ װאלגערן ןיך ארום איגסערעסאנטע זאכן. עם הןןט געקאנט, ןןבער עס איז נישס געװארן. מ דארף האבן געלט־מיטלען, כדי אין אררנונג צו האלםן דעם מוזײ, כדי אים צו סארגרעסערן. עס מוזן ספע■ ציעלע אנגעשטעלטע זײן. און קײן געלט איז גישטא, איז דער מוזײ לײדער, פארםאכט. א סוזײ נומער 2 האבן מיר אין װילנע בײם ײדישן װיםנשאשטלעכן אינסטיטוט, װאס די יורשים פון אסתר רחל קאמינזקי האכן א־בערנעגעבן. נו, דער מוזײ האלט זיך אויך ערשמ אין שאפן. א שטיקעלע םוזײ איז אויך םאראן אין דער נאציאנאלער ביבליאטעק אין ירושלים. איך האב דארט געפונען געדרוקטע ײדישע פיעסן, װאס זענען אין ערגעץ נישטא, אויך זענען דא םאראן אפישן און אויפרופן, אבער זײ זענען נישט סיסטעסא־ טיזירט, זײ ליגן גאר אין פאדשײדענע זןפסײלונגען. א שטיקעלע מוזײ קלײבט ^זיך אויך איצט צונױף בײ םיר, א דאנק די ביזןנראסיעם, וועלכע כ׳זאםל צװישן די ײדישע אקטיןןרן און סעאטער־טוער פון דער גאנצער װעלט פאר דעם ״לעקסיקאן םון ײדישן סעאטער׳. אז בײ שלום פערלםוסער זענען פאראן געזיםע מאסער• יאלן צו דער געשיכסע פון ײדישן טעאטער, א־ז געװען בא־ קאנט. ב. גארין, דעד שרײבער פון דער ״געשיכטע פון ײדישן םעאטער׳, דערםזןנט. אז פערלםיטער הזןס אים געהאלפן מים מאטעריאלן. זלמן רײזען אין דעם ״לעקםיקאן פון דער ײדי• שער ליטעראסור׳ שםיצס זיך אױך אפם אויף פערלםוטערט אר־ סיקלען און םאטעריאלן, און אין דער ײדישער פרעסע פון אמעריקע קאן םען זײער אםט בײ פאםזןנראפישע בילדער זןדער אפ־שן פון אלטן ײדישן טעאםער זען די צישריפט: ״גע• נומען םין פערלמוםערס קזןלעקציע־. און טאקע אין דעם ניו• יזןרקער ײדישן טעאטער״מווײ הזןט פערלמוםער פיל זאכן גע־ געבן•