Literarishe bleter · 1928-04-06 · 14-15 (6.4.1928) · p. Seite 289

289 לים*ר*רי7# נלווור 14-15 זא טרעט ארוים אין דער װעלט, אלם ײד, כדי בו ארבעטן און גו קעמםן םאר דאס ײדנטום, ןןבער אין דער זעלבער גײט םארלאזט ער אויך דןןס געטןן. מאקס בראר איז ראובני, װעל• כער בענקם צו װערן מולכו, א נביא, שטענדיק ױנג און פריש. ער איז געװען סון די ױנגע אין דעם ײדישן רענעסאנס, און א ױנגער אין בעסטן זין איז ער געבליבן איז ז״ן גאנצן שאסן. סאקס ברןןד איז אונזער םיטמענטש, אונזער לעבנם־בא- גלײםער, זײן שאםונג איז די סרזןיעקגיע פון אונזער לעבן. דןןס איז פןןרלויםיק בײ הײנטיקן טןןג די העכסטע מאס םון א םענסשלעכער םארדינסט. און דןןס איז זײער פיל. איבערמענטש שיקט נאך בו זײנע פתבים געדרוקסע אין שטוב אדײן — מוז זײן א װאזשנער נודניק. און גערעכט איז דער אלטער ראמסד: ער װארםט ארײן סאנערס בוך אין קויש ארײן אומגעלײענט. אײנםאל און א צװײט םןןל. א םארדינטער עונש םארן.רעװןןלוציןןנערן איבערמענטש*. 3 אין װאס באשםײט זײן איבערמענטשטוםז מיט פרנסה איז ער פארזארגמ. און דוקא מיט א לײכטער: ער שנײדט קופןןנעם, האט ער אין זינען נארישקײטן. און שרעקס די סביבה מיט רעװאלוציזןנערע—דרשות. ער איז שרעקלעך רעװאלוציןןנער. למשל: א םײדל אין דער םשפחה איז צו מזל געלעגן געװןןרן. די מומעס מים רי םעטערס שפרינגען םון דער הויט. שטעלט זיך אונזער העלר ברײטבײניק אװעק אין האלט א דרשה. װעכן רעכם אויף ליבע, אויף מוטערשאםט און אנדערע װוילע זאכן. ןןפגערעדס. װארס ער אויף אן אפלויז םין—דעד שילדיקער. זי בײטלט אוים צו אים אלע װיםטע חלומות. זי איז נישט קײן מײדל. זי איז אן ארנטלעכע םרוי. זי האט חתינה געהאט פדת... מער גישט דאס מוז געהאלטן װערן בסוד. אונזער העלד בלײבט אן אפגעשמיסענער. נישם בלויז בנוגע אנדערע איז ער אזוי ,רעװןןלוגיןן■ נער• געשטימט, ער אלײן האט באשלאסן — נישט חתונה צו הןןבן. מיט זײן טיםן שכל איז ער דערגאנגען, אז די םרוי זיכט אין מאן בלויז — א פןןטער פאר אירע קינדער. דאם איז אין סתירה מיט דער געהויבענער מײנונג, װאס ער האט װעגן זיך. מיס זײן .רעװןןלוציןןנערן איבערמענטשטום׳ װיל ער בלײבן פרײ. די שײנע אננא אואײספעלד האס אויף א־ם געװןןרםן אן אויג. ןןבער ער א־ז תקיף בײ זיך. סון ליבע האלס ער נישט. אויף פרײנםשאפט איז ער םסבים. דאס הײםט: בײדע טןןרן נישם האבן קײן םודות םאר זיך. ציט םון אים אננא אלץ ארויס. װעגען זיך זאגט זי אים א מכה. זי םארשסײט: װןןם װײניקער א מאנספארשוין װײםט װעגן אן אשה, איז נעזונטער םאר איר. און אמןןל פאר בײדע. זי ארבעט עם בכלל אפ קונציק. א פלה װערט זי פאר א צװײטן. ןןבער װען איר םאסער ליגט אויפן מויטנבעט. פועלט זי בײ אים, אז איר אפוםרופום זאל װערן זשאן. בשיתםות מיס דעם אלטן. איר אויםרעכנונג איז א *שוטע: דער אלטער װעט זי פײניקן מיט זײנע םארצײטיקע באגריםן, זשןןן װעט זיך אים אנטקעגנשטעלן מיט זײן ,רעװאלוגיאנערן קאסעכיזם-. װעט זיך אננעמען די עװלה סון דער אוםגליק• לעכער יתומה. און גןןס װעט העלםן. װןןס איז אײגנטלעך די העבססע ליבע. גו באשולדיקן און סאר■ אירטײלן זײער פןןלק. דערװײטערן זיך פון אים און שמדן זיך ןןפ. מאקם ברןןד איז גובר די דןןזיקע יםורים דורך דעם. װןןס ער װײסט, װו צו זוכן דןןס ריכטיקע ײדנטום. דןןס איז םאר אים דןןם ײדישע םאלק אלם גאנצעס, די מאסע, װןןס לעבט קאמפאקט, מיט אירע לײדן און פרײדן, די ײדישע קול• טור און דןןס ײדישע שאפן. דער ריזיקער שפרונג סון סיקא בראהע ביז ראובני װןןלט פאר םאקם ברןןדן גןןרנישס מעגלעך געװען, װען נישט די נא• ציןןנאלע אויםלעבונג. װןןס הןןט אים געעפנט די אויגן. ראובני מ ע נ ט ש א ו ן בערנאדד ש*ום,םןנםש או; איבערםןנטש• אלן װאישןװןר .םןאטער ■ןזלםקי׳. רןזשי ל• ם. שזלער, דןקןןראציןם און קאםטױםןן םט. סללװינםקי. 1 נןןכן דריטן אקט האב איך געזןןגט צו א באקאנטן מײנעם, א טעאטער־םענטש: — נודנע, ברודער, נודנעז — מעגםט גוםל בענסשן, װןןם דו ביםס נישט געװען אויף דער פרעםיערע — ענסםערס ער — עס איז געװען נאך לאנגװײליקער. — װןןס קןןן זײן נ ןן ך לאנגװײליקערז- סרעג איך. — םרעג נישם קײן קשױת. דןןס ןןפקומעניש אין גיהנם איז געװען נןןך גרעםער• בין איך אנטשװיגן געװןןרן. אין םײנע אויערן הןןט נןןך געזשומעס דער פלפול םאר די סויערן םון גיהנם• ער האס זיך געצויגן ןןן א םוף און אן אן עק. און סארנודעט צום םויט. האב איך געדאנקס גןןם, װןןס איך בין נישט געװען אײף רער פרעמיערע. און אין הארצן האב איך שטיל הנאה געהאט םון מײן טבע צו װײכן פרעמיערעס. 2 און םון דער צװײטער טבע מײנער: צו םארגלײכן דעם געדרוקטן טעקםט מים דער סעאטראלער אויפםירונג: אהײמ• געקומען כאפ איך מיך צום בוך. זיבן בפבודע בענדער פון שןןוס דראמעס קוקן אויף מיר םון פןןליצע. איך נעם זוכן: .מענטש און איבערםענטש*. און מיר װערם םינסטער אין די אויגן. א גאנצן באנד—דעם םץרטן -פזרנעמט די אײנע פיעסע. אין יעדן אנדערן באנד װוינען צי דרײ פיעסעם אין שפנות. דןן צעשפרײט זיך די אײנע אויף קארגע סינפשהאלבן םאות געדרוקטע זייטן• מיך כאפט ארום א ציפער. פון אדורכלײענען איז ןןפגערעדט. דןןם איז איבער מײנע פוחות. נעם איך בלעסערן. א לאנגע הקדמה. צו דעם בין איך בײ שןןון צוגעװױנס. מעסערדיקע רימארקעס. אויך דעם דןןזיקן טעם קען איך נײ אים. אבער װאם איז דןןסז היספותז אזש צװײז דןןס איז אפילו בײ שאון עפעם נײעסז איך לײען די סיסלע, .קאטעכיזם םון רעװןןלוציאנערי, ,אםןן■ ײזמען *אר רעװןןלוגיןןנעדן׳. װערק גאנצעו ןןבער נישס סון שןןין, נןןר פין—זשאן סאנער. זשןןן סאנער איז דער העלד סין דער פיעסע .מענסש אין איבערמענטש*, איצט איז מיר א סך םארענטפערט. א,העלד*|װןןס קןןן נישט םארסיק װערן אויף דער בינע או|