Literarishe bleter · 1928-04-06 · 14-15 (6.4.1928) · p. Seite 288

14 זא ליסורוריון ולקוור 288 װי אזוי סון זײן גלויבן אין דער װעלם־אויםלײזנדיקער קראשס סון םענסשן, װעלכן ער האס געשאשן אין .םיקןן *ראהע״, הןןס ער זיך דורכגעקעפסם עו זײן נײעם גנןןד-גלויבן אין דעם רןןםאן .דןןם גרויםע װאגן׳. זײן שאסן ליגס אין א דואליטעט צװישן דעקאדאנם און סרישן דראנג ןא מעשים. אלײן אי אײראסעער, גאװעגט ער זיך אבער צװישן די צװײ פאלוסן סון ײדנטום און םלאװנםום. ער איז דאך אויך נעװען דער ערשטער, װעלכער האס נאך סאר דער םלחםה געקעםפט אזוי שטארק פאד דער טשעכישער קונסם, דער עיקר סאר דער אײגנארםיקער טשעכישער םוזיק. ער איז דןןך אויך דער, װעלכער האס אװי סײנסילנדיק ארויסגעסונען דעם ײדישן טאן אין די קאמפאזיציעם םון די ײרישע קאםפאניססן, װי שרײבער, מאלער א. א:ד. גרײם איז דא זײן סארדינסס אלס מוזיקאלישער קריטיקעי דא האט םאקם בראר װירקלעך געשריבן א נײעם קאפיטל אי, דער ײרישער און אלגעםײןיםענסשלעכער קולטור. דער קריםישער ביאנראף, װעלכער איז אלײן באשאנקען מיט סײנער פוזיקאלישקײם, סארזינקס באלד אין זײן העלד, אסי• םילירט זיך מיט אים, דערגאנצס אים, דעררעדם די באהאלםענע שטוםע םעלאדיעס, פילט אויס די נישט נעשריבענע גלאםע בלע• טעי. אלם בעסטער בײשפיל צו דעם, קען דינען זײן בוך; .אדאלף שרײבער, דער גורל םון א מוזיקער״. בםבע איז םאקס בראד א דענקנדיקער םוח. האס ער דןןך אין די יוננע יארן געשריבן בשותפות מים זײן סרײנס, דעם פילאזאף םעליקם װעלטש, אויך א דערקענסניש־סעארעטיש סילןן- זאםיש װערק װעגן אנשויאונג אין באנריף. אבער אס דער דענ• קער מ־ם די טרוקענע דעםיניציעם װיל דורכאײם הןבן א פילנדיק און זינלעך הארץ. ער איז גליקלעך און װיל, װי יעדער שװאכער מענטש, אוםנליקלעך װערן. ער איז דער םענסש, װעלכער שסײגט איבער זײן אידעע און װאלט דאך זיך װעלן אין איר םארלירן. די דאזיקע טענדענץ םערקז םיר שוין אין .טיקא בראהעם װעג צו גאש־ און דער עיקר אין אײנעם םון זײנע לעצסע װערק, םען קען זאנן דעם רײםסטן, אין דעם רןןםאן .ראובני*. םיקא דע בראהע איז דער פענסש, װעלכער גײט אונםער צוליב קעפלערן, אבער ער קען פון אים נישט אװעקנײן. דןןס דאזיקע פראבלעם אנטהאלם שוין אין זיך דאס פרןןבלעם ראובניז דער פארלאנג צו װערן א נביא און זיך םקריב צו זײן. ,רא־בני״ און שלםה פולכו. ראיבני דער קאלםער,גײסםיקער קאפ, אין שלמה םולכו, דער טעספעראפענסשולער, דער באנײם• טערטער. ראובני און שלמה מולכו צוזאפענגענופען — דאם איז דאס פראנלעם םאקס בראד. .ראובני״ איז א היסםארישער ראפאן. דער היסטארישער ראםאן-שרײבער םאלם זײער אפט ארײן אין װירטואזיםעט און דער רעזולסאט סון דעם איז, אז אזעלכע רא• מאנען שלעפן שטענדיק םים זיך פיס אן אוםענדלעכן באלאסט. ,ראובני־ איז אבער נישם אזא םאל. דער דןןזיקער היסםןןרישער ראפאן איז די פראיעקציע םון אן אײגענעם איך אין א באשסים• טער צײט. דאס איז דער לעבעדיקער היססןןרישער רןןפאן, װעל• כער קען קײנםאל נישט געשאםן װערן דורך קאלטער אביעקסי- װיטעס, נאר שטענדיק מים אײגענעם בלום, םיט אײגענער א נ• טואיציע, פיס אײגענעם װילן. ם׳איז א םײססערװערק. ער דערװאכם צום ײדנסום, צו אן אנדערן, אקסיװן. ל ײ ד נ ד י ק ן ײדנטום. םיט אײן םום שטעקט םאקס בראד אין .ראובני׳ נאך אין געפא. פאקס בראד זעס די סעלערן סון ײדנטום און סילם זײ אויף זײן אײנענעם לײב אין לײדס סון ' דעם. אבער נישט װי א סך אסיםילירםע ײדן, װי, לםשל, דער געניאלער דענקער אסןן װײגיגער ןןדער דער באגאבסער װינער פו^ליציםם קארל קראוס א. א., װעלכע קומען סון דעם לײדן, סון פארלארענעם און װידערגעפוגענעם עולם-הזה. טיפע איבער• לעבענישן, ממש נישט צו באשרײבן, האבן אים געטריבן צו זײן ״װידוי-בוך ״הײדנטום, קי־יםטנסום אץ ײדנטום״. סריער האט ער געקעמפש םאר דער װעלט־גאילה, האט ער אבער פארגעםן װענן זײן אײגענער גאילה. ״דאן אבער בין איך צעשפעטערס. איבער- לעבענישן זענען נעל שטארקער, װי דאס האלטן זיך םעסס אן ליב־געװארענע םעאריעם... די אײנזײטיקע באטאנונג םון דער מענטשלעכע,־ סוװערעניטעט איז דערשיטערט נעװא־ן. אנםאכט אץ האפניגנ אײף גנאד זענען או׳־פנעטראטן אין א ליכט־קרײז־. ם אױ אים געװארן קלאי, אז נישט דער װילן אלײן דארף אנט• שײרן, נאר אויך, אז אט דער װילן דארף זיך ארויסרײסן םון א רײנעם אין נאי סון א רײנעם פענטשן, אין דער דאזיקער צײם שאפט ער זײן ״בוך פון דער ליבע״ אין אעסטעטישער אין לי• רישער סא־ם קענן די טוםלענדיקע רעקלאםע־רײזנדע אין קריםט• לעכער פענטשן־ליבע. דאס סרײבט אים צום ײרנטוש: לכתיוילה דריקט זיך אויס דער איבע־נאננ אין זײן ארבעט ״סאציאליזם אץ צױניזם״ אץ ראן קיםט דאש גרויםע, קאפיטאלע װערק ״הײדנטום, קריםענטום א ן ײדנטום״. אץ גל יך שפידן םיר, אי מיר האין דון נישט צו ט■; םיט ק״ן סאדשטאדטער, שטײנעדנע־ ״חבםת יש־אל״, סאר װנלכעד דאט גאנצע ײרגטום דריקט זיך אוים אין טויטע איתױת, פ־לאלאנישז נריבלעדײען, נא־װע איםװיםנשאפשלעכע קלעריקאלע אנשויאיננען אץ א־כעאלאנישע סא־שוננען. םאקס בראד האט א לעבעדיקע באצױננ צוש פילםירנדיקן, רעאלן ײדנטים, װאס אױ גישט נאר היםטאריש, נא־ עקזיסטירט א־ן װעס קײנפאל נישס אויפגעבן זײן לעבעדיקע עקזיםטענץ און נישט פארבײטן זי דורך א װעלכז נישט אױ שליחות, א פיסיע, װי ם׳װילן רי אפיציעלע פארטרעטער פון דער רעליגיעזער ארסאדאקסיע אין םערב• אײראפע. דא רעדט צו אונז א טיף־רעליגיעזע נאסור, נישס װײ־ ניקער באנאגש און איבערצײגט, װי בשעת ניטשע רעדט װעגן זײן גריכנטום, אדער דעד דענישער רעליג־אנס-סילאזאף קיערקע- גארד קעמפט סא־ זײן קריםטנטום און דער סראנצױזישער פילא־ זאף גײא קעמפט פאר זײן פערזענלעכן גלויבן. נאר אין אײן שורה מים אזעלכע נעניאלע רעליגיעזע נאטורן קענען מיר ששעלן אויך פאקס בראד. מיר םילן דא: דאט ײדנטום איז נישש נאר אװיסנשאפט• לעכע אנגעלעגנהײס אץ איז מער װי א סומע סון פנהנים און טראדיציעס; ם׳אױ דער לעבנם־פראצעם פון א געמײנשאפט, װעל• כער הערם נישט אויף צו שאסן און צו בויען. א חוץ דער אפא־ לאנעשישער זײט םץ דעמדאליקן װערק, קען פען דא זען די נײע סםאדיע פץ ײרנטום נישט םער, װי פיט צװײ דורות צוריק, האט טען נאך באדארפש פארטײדיקן די עטישע פ־יאריסזטס־רעכט פו ײדנטום לגבי דעם קריסשנטום. םיט א דור צוריק הזןט נאך גע מוזס דעד גרויסער מארבורגער םילאזאף הערםאן קאהען סארםײ• דיקן דעם פילאזאםישן נאט־באגריף אין אפאלאנישער פארם. דורך פאקס בראדן װערט אבער דאם ײדנטום םין אראציאנעלער אײנ• ריכסונג, םון אםעטאסיזישער היפאשעזע—װידער אפראבלעם פון נשמד״ דאס הײסש א רײן־מענטשלעכער ענין. און דעריבער אױ דא סאראן א װידוי פץ א ק־נסטלער, װאס איז דורכנעדרונגען םיט א ליבע־נעפיל. אין א צײט, װען די אײראפעישע קינסט האס אנגעהויבן צו װערן רעליגיעז, און די קינםסלער פון םארשידענע םעלקער קלײדן אן זײער נײעם װעלט־געסיל םיס קריסטלעכער טערםינא־ לאגיע, האט אויך מאקס בראד אנגעהויבן צו קעפםן פאר זײן ײדנטום, ד. ה. פאר זײן פענטשלעכן ױשר. ער מײזט לײן און,