Literarishe bleter · 1928-04-06 · 14-15 (6.4.1928) · p. Seite 287

287 ליסזרןוין? נלעסער 14 זא מאהם בראד . (כאראקסעריםטיק) ד:ר צ• רודי נזרלין , ליטעראטיר געגעען אזיינע ני־יסארטיקע םארטרעפער, װי לפשל רילקע, װערסעל, םאיל אד.ג , קאפקא, באים, בראד א. א״ האבן זײ נישט װײניקער גוסם אין װערסםולם געגעבן אויך םאר אינזער ױננעד נאביאנאלער סאלקם-באװעגונג. דער ראש-הפרברים. דער, אזוי צו־זיןגן, רעפרעזענשאנט סון דער נאציןןנאלער ײדישער אינ־ סעליגענץ אין פראנ איז מאקם בראד. פרןןג פיט אירע צװײ קולסורן האע א םך גורם געװען צו דער דואליטעט םץ בראדס פערזאן: א דײטש אין זײן שפראך און דערצױננ, אץ םלוג נאענט צי פערב איירןןפג—איז״ער אבער אין זײן םביבה פורחריק, סלאװיש. דערצו קופט נאך צו די שסאר• קע השפעה פין ײדנטים. און א סך מאנדלונגען אין קאםםן האט ער געםיזט דורכםאכן, װי ס׳איז צו זען םין זײנע ערשטע װערק, די נןןװעלן ,אײנזאפע םענטשן״ אין די גלענצנדע נעשיכסע ,א טשעכיש דינסטפײרל״, ,שלזןס נארנעםיגע׳ אץ דיןס אפעיםיס־ טישע װערק ״ארנאלר בעער*, .סיקא בראהאם װעג צו גןןט־, זײן רעליגיעז־פילאזאםיש בוך ״הײדנטום, קריסטנטום און ײדנטים׳ ביז צו זײן לעצטן, רײפםטן װערק ״ראובני״. אוםעטום איז צו םערקן די װאנדלונג, דעם קאמף םין םעיב־אײראפעישן ײרן סאר גןןס און םאר דער קעגנװארס. נישם שטענדיק איז דער קאםף געװען א גליקלעכער, ןןבער בראדם פפלות האבן שטענדיק ארויסנעדוםן פענטשלעכע נצחוגות. ער איז ארײנגעטריבן געװארן אין זײן גורל, און װאם היציקער ער האט זיך געװאלט אים אנטקעגנשטעלן, אלץ שטאר- קער איז ער געסריבן געװארן. דאס פעכאניזירטע לעבן און דער קאריעריזם םון זײן סביבה האבן אים געטריבן צו אנטלויםן םון אײראפע די נרונטםראגע םאר םאקס בראדן איז געװארן: צי איז זײן װענ א סעסטער באשלום, א באשײד, — אדער נאר אן אײספײדונג. ער איז אבער קײנפאל נישט געװען דער פאן, װאס זאל חרטה האבן און אויסםײדן. טאג און נאכט האט ער זיך ארופ. געשלןןגן סיש דעם הארסן גורל, װאם האט אים געפירט פון אײן קרײצװענ צום צװײטן. סול פיט שטורעם אין ישוב־הדעת, סונקט װי זײן העלד טיקא בראהע, איז אויך זײן לעבנסװעג. ער װיל נישט פװתר זײן אםילו אויף א קוצו של ױד, כדי לסוף פיס א סןןפלטן עול צו קענען זיך אװעקשטעלן סאר דעם כסא־הכבוד. און סאר אזא םענטשן הןןם דער גןןט פון ליבע אין רחםים געקענט זײן אין א באשטיםטן פעריאד נישם קײן אנדערער, װי דער אל• םעכטיקער גןןט. איןדער םיטואציע הןןט בראד געסונען די אידעע פון ״הילםם־באדערפטיקן גןןט״, װעלכער קןןן ןןן פענטשן נישט אויסקוםען. בראהעס נצחון איבער זיך אלײן, בשעת ער בעם בײם־ קײזער פאר קעפלערן, אנשטןןט צו רעדן קענן אים, איז די גע־ לײטערטע הכנעה םון א זעלבססשטענדיק־געװןןרענעם םענטשן צו גןןט גאנץ און םולקןןם װיל זיך םאקס בראד אויסלעבן אלם פענסש, און סעלזנםעםט שטײט זײן אויסדרוק, װעלכער קען דינען װי אפאטןן םאר דעם ערשטן פעדיןןד םון זײן שאםן; ״ס׳איז אוםםעגלעך צו זײן א םענטש, דא הןןבן םיר נישס קײן אנדער אויםװעג־. אין דער אוםגעהויערער שטילקײט םון פעסיםיזם , און גלײכגילטיקײט הןןם פאר אים אנגעהויבן צו דערװאכן א פרישער, נײער זין. ם איז געקוםען די אפןןלןןגיע סין גלויבן, םון דער ײדישער אפונד״ די קאנססריקציע פין גאסס נעבאם, די לעדע ער איז א צארטער דיכ־ סער, װעלכער הןןס די םטרו־ נעס םין זײן לירע נישט צי• זאמענגעהאלטן. די טענער נישט אויסגעזאמלם, די שװעבנדיקע מעלןןדיעס גישס צונויםגעםלןןכטן אין אן אפגע־ שלןןסענעם, םאר• ענדיקטן ניגון. און דאך איז םין זײן שאסן אויסגעװאקםן א גרויס קינםט• װערק, און די פאעטישע טענער קלינגען אין זינגען ארױס סין אלע געדאנ־ קען|אין איבערלעבינגען. ברײס און אוםפאסנדיק? איז די פערזענלעכקײס סונם דײסש־ײדישן דיכטער מאקם בראד. ער איז דיכטער, דענקער, פאליטיקער, מוזיקער און קןןמפאזיטאר אין דערבײ דורכאוים ײדיש, — אםשר אײנער פון די ײדישםטע אין אינזער צײט, הגם ער שרײבט אין דער דײםשער שפראך. פרןןג. די טשעכישע רעזידענץ, די שסןןט, אין װעלכער יעדעם געסל און יעדעס װינקל איז םול מיט מיסטיק און געשיכםע פון אמןןל, די אמןןליקע עיר ואם בישראל — איז זיץ הײם־שםאס. דןןרט איז ער געבוירן אין יאר 1884, דןןרט איז ער דערצויגן געװןןרן, און דןןרט לעבט ער און שאפס אויך איצט. פרזןג איז שסענדיק געװען דער פונקם, װו ם׳הזןבן זיך בארירט און געקרײצט די שארסע קעיגנזאצן סון דער מזרח־קולסור, די םלאװישע אין די םערב־אײרןןפעישע קולםירו און פינקס װי זי איז םאר דער מלחמה געלעגן אויף דעם װעג: װין-פעטערבורג ליגם זי איצט, נאך דער רעװןןלוציע, אויף דעם װעג: פאריז—מזרח־אײרןןפע. אויף אײן זײס װענדט די שסןןט איר פנים צום מערב, — װעלכער איז דעקאדענסיש־ םארגײססיקס, אויף דער אנדערער זײס — בליקט זי צום םזרח. װו ס׳דערװאכן יונגע כוחות אין ם־ברויזן םרישע ענערגיעס. די פרןןגער םביבה באשטײט ס׳רוב םון טשעכן, א רי• רעװדיק, ענערגיש און טעמפעראמענטםול םןןלק. דײםשן, די אסוןליקע םושלים, איז םאראן זײער װײניק, אין די מערהײס פין זײ זענען שםארק־אסיםילירםע ײדן; אמאל האבן זײ זיך בא- מים צו זײן גוםע דײטשן, איצטער װערן זײ ביסלעכװײז גוטע סשעכן. ס׳איז בײ זײ א זאך םון קאנױנקםור. און דןןך איז םון פרןןג ארויםגעװאקסן א םך םרוכטבארס און אײדלם םאר אונזער ײדישן רענעסאנס. אץ אױב די פיאנער ײדן האבן דער דײטשער יו* ק ס * י ו י