Literarishe bleter · 1928-04-06 · 14-15 (6.4.1928) · p. Seite 276

5ז—14 יא ייזןרןריוןויווור די וועל־־ט פון וויל־־יאם הל־־יםאלד (דער לעעטער גרויסער רןןםמן פץ הערגערט דשןןרדזש װעלם) מאהס עריל׳ווילנע װאם זענען ארײנגעםלאכטן אין דעם רןןמאן, אין װןןם קענען קלאר מאכן, םארװאם האט דןןם װערק געסלאעט װי אעןןםבע אין דער ענגלישער געזעלשאםטלעכקײט. װאם םאר א װערם האט אבער פאר אונז דער אין מוך רעאקזױןןנערער טראקטאט סון װעלםןז זוכט דא נישט פילןןזןןםישע אין םןעיןןלןגישע עמקות, כאטש װעלם םארמעםט זיך. בו געבן מםש אן ענעי• קלןןפעדיע פון מאדערנעם לעבן, דערצו געגעבן סײ ססאםיש־ באשרײבעריש, סײ דינאסיש, מיט א רעטרןןספעקםיװן קוק, װןס גײט בוריק שיר נישט אין יענע פעדיןןדן, װען דער מענסש טײלט זיך קוים אפ פון דער מאלפע, און מיט אן אויםבליק אין דער צוקינפט, װןןס כאםט ארײן אביםל אםילו םין דעם 21*טן יארהונדערט. דןן זענען ארײן גרויסע ןןפהאנדלונגען װעגן דער געשיכטע םון געלט, און אטעןןריע םין עקםפלןןא• סאציע. טראקטאטן װעגן דער םרוי און איר געזעלשאםטלעכער לאגע, אין װעגן דעם פעלקעריבונד און דער םןןדערנער זשורנאליסטיק, װעגן די הײנטיקע שולן אין אוניװערזיטעטן, און װעגן דעם קריזיס פון דער םןןדערנער פיזיק, װעגן רעקלאםע און װעגן דער מאדערנער אינדוסטריע; פארטרעםן און ןןפשאגונגען פון אנארטקליף, םון אזינןןװיעװ, םון אן אלפרעד מאנד—און פון א םאדנעם ײדישן האלב־םשוגענעם טרוימער און קרעמער, א געװיםן דוד לובין, אן עםיגראנט פון פוילן. ס׳קאן זײן, בערנארד שןןו װעט װידער דערקלערן, אז די דןןזיקע זשורנאליםטישע, דילעטאנטישע פעליעטןןנען הןןבן א גרעםערן װערט, װי מארקס .קאפיםאל״, — ןןבער םוף• כל־םוף, נישט דאס איז װיכטיק אין דעם בוך, און איבריקנס זענען דןןך די ןןנשויאונגען פון מר. װעלם גוט באקאנט םון אנדערע זײנע װערק. אםילו דעם הויפס-העלד קליםןןלד הןבן מיר שױן געטרןןםן אין דעם רןןםאן װיכטיק איז, אז דאם לעצטע װערק װעלם גיט א שליסל בו די איצטיקע שטימונגען פון דער ענגלישער בורזשואזער אינסע• ליגענץ. און די דאזיקע שטימונגען קןןן םען צוזאםעננעםען אין אײן װןןרט: ק א צ נ י ןן מ ע ר. ,אין מײנע ױנגע יןןרן הןןט די װעלט אויםגעזען אינ• גאנצן אנדערש״, .װי שטארק ס׳האט זיך געביטן די װעלם זינט מײן 'וגנט״ — אט די םןןרמולע חזרט זיך ןןםט איבער אין װעלם נײעם בוך. װעלס איז געבןןרן געװןןרן אין יןןר 1866. ס׳איז גןןר קײן צופאל נישס, װןןם זײן נײ װערק איז דער• שינען 1926: ס׳איז א חשבון־הנפש צו א 60־יעריקן יובל. און דער חשבון־הנפש איז םול םים א דרײםאכיקן קאצגיןןםער: דער חורבן םון דעם ענגלישן אימפעריאליזם, דער חורבן םון דעם ענגלישן ליבעראליזם, דער חורבן םון די אוסןפישע חלוםות םוף םלחמה, 1918—1920. אין יןןר 1866 איז ענגלאנד געװען די װעלסיםאכם. די אײנציקע װעלט-םאכט. דײםשלאנד הןןט זיך ערשט געגרײס צו װערן א װעלט־מאכס. םראנקרײך איז געשסאנען בײם ברעג סון יענעם תהום, צו װעלכן ם׳הןןט נעםירם די װירטשאםט און פןןליטיק םון נאפןןלעןןן 111. אמעריקע איז באשםאנען פון צעריםענע שטאטן, מיט א לןןקאלער און כאןן• טישער פןןליסיק. איטאליע איז געװען צעברעקלט און םאר• שקלאםט. רוםלאנד איז נעלעגן צעברןןכן נןןך דער קריםער דער ערשטער באנד פון ,װיליאם קליםאלדם װעלט״ איז דערשינען םוף 1926. איך בין דאן געװען אין ענגלאנד, און גראד געהאט די מעגלעכקײט זיך צוצוקוקן צום טומל, װאם האט זיך אנגעהױבן אין דער ענגלישער אינטעלעקטועלער װעלט ארום אס דעם נײעם. גרויםן װערק םון װעלס. דער טוםל איז געװען םארשסענדלעך. כאסש דער אונסערסיטל איז .א ראמאן פון א נײעם קוק־װינקל״, איז ןןבער דאם בוך אלץ א־ן דער װעלט — א חוץ א ראמאן. ס־איז לײכטער אויםצורע• כענען, װאס דןןם בוך איז נ י ש ט: ם׳זענען דןן סאראן עלעםענטן פון אן אינטעלעקטועלער ניאגראפיע, און ם׳איז דןןך נישס קײן ביאגראפיע, םאראן דא א ו ט א פ י ש ע טײלן. און דאך איז דאם װערק װײט פון אן אוטאפיע. א רןןמאן איז עם נישט. װײל ם־זענען כםעט נישטןן אין דעם גרויםן בוך (700 זײסן) קײן כאראקטערן, געשטאלטן, טיפן. די הויפט־העלדן זענען די ברידער װיליאם און ריטשארד קלי־ סאלד — זײ אונטערשײדן זיך אבער װינציק אײנער פון דעם אנדערן — אזױ סכעמאטיש און טויט אבםטראקט זענען זײ געצײכנט. בעםער הןןבן אפגעשניטן די םרויען־געשטאלטן, װאס שפילן אבער בלויז אן עפיזאדישע ראלע אין דעם װערק. אין תוך איז װעלס נײ װערק א גרויםער כאאטישער טראקטאט, נישט אזויסיל א חשבון־הנפש פון דעם באנקראטירסן װעלם, װי אן א פ ר ע כ נ ו נ ג. װעלם רעכנם זיך דא אפ מיס א םך פײנטלעכע געשטאלטן, דערשײנונגען. ריכטונגען, אידעען. דאס בוך איז געשריבן אין א גערײצטן טאן, שאנעװעם נישט ענגלישע און סרעמדע אויטןןריסעםן — דער סומל, דער :>181)ת803 ■־ססמ•. דןןט ענגלישע קעניגלעכע הויז בא־ קוםכ דא שארםע, אוםברחםנותדיקע קלעפ, ס־װערט נישט גע־ שוינס דער פארהײליקסער ק י פ ל י נ ג; רעםזי םאקדאנאלד װערט דערקלערט פאר א נודנעם, באנאלן זונטיק ־ פרײריקער, א טיפ װאם געהערם אײגנטלעך אדגאניש צום שוין לאנג באגראבענעם, אימפאסענטן, לעצט־װיקטןןריאנישן, אסקװיסישן דור. לןןיד־דזשןןרזש איז בלי־םפק א נײער מענטש, א טאלאנט־ םולער מענסש םון נײעם דור.—װאם קומט ןןבער ארויס, — ער איז דאך א ליגנער און א שװינדלער. די לײבןןר־פארטײ איז א זאמלונג םון טאלאנטלאזע שרײער, און די מינדםםע קעכין הןןט א בעםערע ידיעה אין דעם װירטשאפטס־לעבן, װי די ענגלישע פשרהדיקע ארבעטער־פירער. די קאנסערװאסױןע רעגירונג איז םתם א סקאנדאל, װעלכן ס׳לוינט אפילו נישט צו קריטיקירן. דער םעלקער־בונד איז בלויז א געפאר פאר דעם װעלס־שלום, א גרעםערע געםאר אפילו, װי מוסאלינים איטאליע. קארל םארקס איז געװען א ביכער־װארעם, און מארקסיזם איז א בוך־טעאריע, װײט סונם לעבן און פונם רעאלן דענקען. פרןןסעסטאנטיזם מוז אויפגעםרעםן װערן דורכן קאטןןליציזם, פונקס װי דער פשרהדיקער סאציאליזם מוז סארשלונגען װערן דורך דער כװאליע פון קאםוניזם. קאםוניזם װידער איז א נײע װילדע רעליגיע, און װער װײם זי קען אפשר זיך האלסן אזוי לאנג, װי די רעליגיע פון דעם האלב־משוגענעם קעמלען• טרײבער םון מעקא. דאס אלץ זענען ראשי־תיבות סון גרעםערע ןןפהאנדלונגען,