Literarishe bleter · 1928-04-06 · 14-15 (6.4.1928) · p. Seite 274

15—4! זא ליזןרוריון ■<? < ר 274 ה$ט דער ײדישער קינסטלער זײ דערסילט אץ זיך אלם קינססלערישע פרןבלעפען געשכעלסז נײן... אויסער ברןשורן און טענדענץ־גיכלעך—קײן איץ קינםסלעריש װערק... בײ זײן געססן װילן סולסטן ד״ארץ פיס ײדישע בענקשאפם און ברענענדיקםסן פיסלײד גום ײדישן םאלק האט ד*ר הערגל, דער םון דער םרעפד צוריקגעקוםע• נער, נישט גןיקאנט סון םארן ײדן און אץ ײדישקײס, סאר דער נאציאן, נור סאר די... װאם װילן ןבער קענען דך נישס אםימילירןז און די לינקע זײסז זי קופט און םרעדיקם אי• דעען םון א קינםסיקן סאגיאלשסאס, אלם עסװןס-םרעםדס, נישט ײדישם... ײדיש — םאכם זײ נישט קאלם, נישט װארעם, די ײדישע נאגיןןן איז געשםאנען אויםער דער גרענעץ םון די װירקלעכע אינםערעסןז פון דעם אזוי סארםרעםדסן מאטעריאל הןןט די ײדישע נשםה נישם געקענס װעבן און דער ײדישער קינססלעד איז אזוי אין דער, װי אץ יענער באװעגונג. םיט הארץ נישט ארײן. ײדישקײט איז נישס לאנד און נישט שםראך. ןןן ײדיש• קײס און נישט גוליב ײדישקײט—איז עם געגן־דינערײ, עבורה• זרהם. די אײניקונג םון ײדן איז הגם נישס אין דער שםראך, ןןדער אויב ײדיש איז דאס אײנגיקע װןרס, אויף װעלכן מיר קאנען װעגן דאם םןןלק, דאן םוזן םיר רעדן ײדיש. דענםטמאל װעט זיך דער ענגלישער ײד שױן במילא לערנען זשארגאן. די שפראך איז נאר א הילפספיטל. האב איך נןןך נישט, װ ןן ם גו זאגן, טןןר איך נישט זןןגן דעם אנדערן—יערן ײדיש. עס מוז אנהײבן גו װאקסן דער ײדישער דיכסער, דער ײדישער געדאנק, די םןןרם װעט שוין בםילא קומען. און דאם װאקססז.. םיר האבן נןןך נישס קײן אײכן, קײן דעמבעם, ןןבער װען זײ װעלן שוין זײן, װעט קײן שפראך-םראגע נישט עקזיססירן. איר װײסט, אז אין טשערנןזװיץ איז םןןרגעקופען א קןןנגרעס םון ײדישע שרײבער. ם־האם דארם געשסעלם די םראגע: װןס איז זשארגאן — א נאגיאנאל אדער א םןןלקם־שםראךז סען האט געענטסערס: א נאגיןזנאל־שפראך. נאכנעבנדיק דער םער• הײט האב איך אויך אונסערגעשריבן די רעזןלוגיע. ןןבער דערמיט הןןבן מיר ארויםגעזןןגט נישס דןןם, װןןם עם עקזים• טירט אין אםתן. נןןר דןןם, װןןס םיר װילן, עם זאל זײן, אבער דערמיט טןןרן םיר נישס םײנען, אז העברעיש ז$ל םארגעםן װערןן װןןלס דןןס געשען, װאלטן די װײבער נןןר גאינה וראינה געקענס. ןןבער םענער דןןם אויך נישט. םען װןןלם דעמןןלט ןןםגעהאקס געװןןרן םון דער םארגאנגנהײט. און םיר װאלםן ןןםגעהאנגען סון גען-גװעלף דיכסער. װילן מיר ןןבער, אז די הערשנדע שםראך זןןל זײן ײדישו הןןבן פיר עסז — גיץ... נןןך מענדעלען איז ארױם שלום־עליכם. מען זןןגט, אז ער איז אונזער פארק סװען. םארק סװען דארף זיך געװיס דער• םיט נישס באלײדיקן. טװען האס פאר זיך די גאנגע װעלס. ןןבער שלום־עליכם הןןט נןןר םאר זיך דעם ײדישן קןםיםין• נער, דעם גרעסטן חכם אין דעם קלענססםן שטעטל. שלום• עליכם איז שםארק, ןןבער די םקיגן זענען ןןרעם, װײל ןןרעם איז דןןס ײרישע לעבן. בײ דינעזןןנען אין א ראמאן דערגײלם דער העלד זײן געליבטער װעגן םיזיק, — װי אזױ אנטשסײס א דונער אץ א װןןלקן... װי קוםס דןןםז אזא ןןרעם געשםרעך גװישן גװײ ליבנדע נסשותז ם־איז אײנסאך: דןןם ײדישע לעבן ה$ט בע• לנו שױר רק התורה הזאת׳, — קלןןגס זיך דער ײד אין גלות, ןןבער, באקלײדט אינם װןןרט, װאנדערס פיס אים די ,שכינה״ —דער הײליקער גײסט איבעראל און לןןזט אים נישט אונטער• גײן. נישט די םיזישע קראםם — נאגיאנאל הײליק איז דןןס װןןרס, און זײן פירער—דער נביא. שםשון הגבור איז קוים א טראגיש־קאמישע סיגור. בר בוכבא איז װײניקער װערס סארן נס םון א פלעשל בויםל. און אין דער גײט פון דער אויבער• מאכט פון גריכן און רױםער, און דער װילקיר םון זײער שןןטן דעם ײדישן קעניג — רעגירס דער םירער םון װןןרט — דער פרוש, דאם סנהדרין און דערנןןך זײערע ױרשיס, די אוים• סײטשער םון װארט. און משיח, װןןס דארף אויסלײזן די װעלם, איז דער שװאכססער, דער שטילסטער, װןןס טוס אלץ םיסן װזןדט. נישס םאר אונז איז ,קונםט גוליב קונםט׳*, נישם קײן שפיל איז דןןס װןןרט. עס איז און םוז זײן אונזער װעלט• ןןגשוױנג, אונזער רעליגיאן, אונזער געװיסן... און דעריבער, װיל די ײדישע ליטעראטור זײן ײדיש, — םוז זי עם זײן נישס נןןר אין דער שפראך, אין דער אויסער• לדכער סארם פון װןןרס, זי םוז װערן ײריש אין תוך. אין דער נשמה, אין פראבלעם! זי םוז אויםהערן נןןכגומאכן אײ• רןןפע, אויםלעבן און קלינגען םוז דןןם ײדישע װןןרט, רענע־ סאנס פון דער ביבל ארוים, רעגעםאנם סון פרןןפעסנטום ארוי10 זאלן םיי בלײבן אײראפעישע נןןכמאכער, באשאסער פון םארװײלונגס־ביכעױ, דאמען׳פארװײלער, — דינען םיר דער זעל• בער אסימילאגיע, קעגן װעלכער םיר שסרײסן, װײל ײדישקײס איז נישט אפהענגיק פון לאנד און שפראך, ײדישקײט איז רעליגיע, װעלט־אנשויונג, — רײן בלוטז אזוי האט באדארםט זײן, עס איז אבער אזוי נישט געשען! אויפן ןןרם םון זיך אלײן גו אנטװיקלען, די אײגענע נשםה אויםגושסראלן, האס סען זיך גענומען גום נןןכמאכן. נישט אוםזיםס, אויב א ײדישער שריסטשםעלער װערט בא• קאגם, זאנם מען: עם הןןט זיך באװיזן א ײדישער סשעכאװ. עס גײט א ײדישער מאפאסאן... עם קומען אויך ײדישע שעקם• פירם, זײ דערגײען נןןר נישט. ענג און נישט לוםטיק איז אונזער שסוב געװען, א םענםטער אין אײרןןסע ארײן אוים• רײםן האס מען געמוזט. נײע קולסור־װערטן װערן באשאפן, עװןןלוניןןנערע סןןרשריטם־םאמענטן זענען מעגלעך נןןר בײם גוזאםענטרעםן זיך סון םארשידענע קולטורן, סון םארשידענע אבער גלײכבארעכטיקטע. דעמאלס קומט נו א קעגנזײטיקן אײנםלום, נו א קעגנזײםיקער באםרוכטונג און בײדע פראג■ רעםירן... בײ אונז איז עס ןןבער, לײדער, עטװןןס אנדערש געשען. און דןןם האבן מיר די .גרים׳, די נו אונז גוריקגע• קוםענע. גו פארדאנקען. א שםחה איז געװען, א פרײד: אונזער יוננם קומט נו אונז גוריק, םארםרעמדטע, רײכע, סרעמד־דער■ נױגענע קרעפטן קוםען גוריק נו דער ןןרעמער ,כנסת ישראל• און װילן איר דינען. דער דינםט איז ןןבער גןןר אינגאננן אן שזןדן נישט געװען. םארן נוריקקוסען איז געװען,מענדעלעי. און געהאם האט ער פאר זיך א גרױע, טויב־שםומע גאס, מיט ןןדער ןןן קארטןןסל... אן אײן גרויסן געדאנק, ןןן אײן גרױםן חלום, אן אײן פערזענלעכקײט, און אזױ האס ער געםןןלס, ער הןט קײן מענטשן נישם געזען, נןןר שטעםלעך, מארקן, הקדשים, בתי־םדרשים און דג׳ל. דערנאך הןןט אויפגעלעבט די ײדישע גאס. פאנען אויפ• געהױבן, בלוס הןןט געסלןןםן, תםיםות זענען פול געװןןרן און גרױםע חלוםות זענען געװען... הןןבן זײ זיך ןןפגעשפיגלט אין דער ליטעראסורז