Literarishe bleter · 1928-03-30 · 13 (30.3.1928) · p. Seite 268

13 זא לים?ר*רי*ע נלעםער 268 נישט הענגעןז אז אין םלוג האט ער ליג דאס לעבן םער, װי זיך אלײן? אבער דאס איז שױן קלאר געװןןרן אין די םריערדיקען קאםיטלען, װאס זענען דער תפגית םונם בוך. יא, איזיט גיט דער דיכסעד צו, אז דער זעלבסםמערדער װיל שוין באנײן זעלגםם■ מארד, אז ער זיכט שוין א עװײג זיך עו הענגין און אז לסוף בלײבס ער לעבן פאר זײן קינדם װעגן, װאס איז נעבליבן אלײן אין דער שסאט. אבער בי האט צוליב אס דעם באםת נישט- אריגינעלן סוף געלוינט צו סארברענען אםאנאטאריע מיט םענסשן? אדער אפשר האש עס האמסון געםון צוליב שטארקער שנאה צו דער סאנאטאריע םיט די נישסיקע עקזיסטענצן אירע? צוליב זײן שנאה צו אט דער גרויםשטאט אין םיניאטורז דער םוף איז אן אומנעריכטער און—אן איבערגעסריבענער, און דאס װערק װאלט אן דעם סוף נישט פארליירן קײן האר םון זײן װערט. ״דאס לעצטע קאםיפל״ (געשריבן לערך אין 1923) געהערט צו דער צװײטער סעריע װערק פון קנוס האמםון, צו די שםעטער• דיקע און װײניקער סענטיפענסאלע. די דיגרעסיעס װעגן לעבן און װעגן זיך זענען דא זײער זעלסענע, נישט װי אין די םריער■ דיקע װערק, װי למשל .די לעצטע םרײד*. עס איז דער נאכיר■ לעכער פראצעם סון א ליריקער: סון זיך גײט ער אריבער צו םרעפדע עקזיסטענצן, צו סביבה. ער האט געװאלט געבן א רעא■ ליסטישן ראמאן םון זײן זשאנר, אראמאן״סון א באשסיםםן םיליע,—און דאס איז אים געלונגען. די״ ליבע צו נארהעגיען, זײן םאטערלאנד, האס אים אויך דאכפאל געטריבן אויכצוקלײב אהײמישן מיליע, הגם האםסון האט לאנגע יארן פארבואכם אוי- םער נארײעגיען און אםילו שוין געשילדערט א נועכדן פיליע (״הונגער*). אין .לעצסן קאפיכל״ סארחידושט אונז, פונקס הי אץ אלע װערק האמכונר. די װונדערגארע אגנןרואציע סוזב כײככער. אמ די איע קוי־ניקײסן, חאס גיבן דןס כאואקבעריל- טישע, דאם װעזנטלעכע פוזם פענםשן. נישכא קײן ארט פאר האפסון, ױאס זאל נישט חיכלען פון מענבשן, קאנפליקטן, האנ• דלונג, םיט״אײן״װארכ—פון לעבן. האמםון איז זײער אריגינעל םיט זײנע דיאלאגן צװישן די פענגשן. די קורצע, אפגעהאקכע שםועסן, װאס זענען אזוי קארג אין כפית און זאנן דדך זײער םיל. דורך די דיאלאגן אנטװיקלס האמסון קודם־כל די נאראקםערן, דורך זײ לןוזס ער דורכציען דעם גאנצן לײװנס פון דער ספור־ הםעשה. האמםון איז װײט סון יענע נאטוראליסםן, ױאם האבן אטבע צו שילדעדן די מויסע נאסור, די שטיל-לעבנס און םכשירים, און פײדן אוים ױאס־מעגלעך פערער דעם מענסשן. די קלײניקײסן בײ האפםונען זענען זײער װיהטיק, װײל אלע דינען זײ צו אנספלעקן אלץ־נײע פראםילן םון דער םענטשלעכער פםי■ כיק, פינקט װי דאם װערק םונים סקולפכאר. אבער אויך רעדן װענן זײנע טיפן האט ליב האםסון—און דערצו א שפןןר ביסל. םער דערצײלט פרטים םון זײער לעבן, זײערע געדאנקען און גע• ילן,—ם׳רוב מיט אן איראגישן נױאנם. יא, האפםון חכפהט זיך ישט אײנםאל איבער זײנע העלדן און * רעדט טײלפאל סאר ײערטװענן. ם׳איז כאראקסעריםטיש זײן ןופסער: — נו, יא. — א, יא! און *דאך איז האםםונס םטיל אוםגעהויער בצםצופדיק, און דער זאץ איז קורץ און קאיג אין װערטער. אט דער פאקט װערם נאך מ־זרקװירריקער, בעת םען נעםס אין באטראכט, װי שפאנענד עס אײ האמסונם ראמאן, דאס איז די בײלכערשאסט סון קאפ• פאזיציג און די שטארקע קאנטראל איבער דעראײגענער שאפונג. נאר איבער אלעם שטייט בײ אים דאם פראכטפולע בילד םוגם פלנטשן, מיט אלץ, װןןס איזםענטשלעך און ראנגלס זיך. ״דאם לעצטע קאפיטל״ געהער צו דעם םין ליטעראםור, װןןס דערפרײט און דערהויבט אונזער גײסט. די איבעדזעצונג סון פאלק הײלפערן איז בכלל זײער ארײנע און אײדישע. ס. הײלפערן איז כלי-םזק אן אויסגעצײכנ■ טער ײדיש-קענער און ײדישער םטיליסט. אבער—שוין צײט אוים■ צומײדן די םפעציסיש׳״ליטװישע״ אויסדרוקן, װאס םען טרעסט בײ אים זײער אםט. * ג ' אהרן מארה ״לעצטן קאפיטל׳ םון דער ציװיליזירטער נעשיכטע. די װעלט- ןןנשױאינג איז קלאר: צוריק צו דער נאטור, צום נאסירלעכן, געזונטן אינסטיגקט, םעג ער זײן אםילו קעגן אנגענומענע געזעצן. אזעקװאדפן דאס גרוים־שטאשיש סענטימענמאלע, דאס ראםאן• העלדישע, די ״נעלערנטע״ דערצױנג אױף פראנצויזישער שפראך, סענשיםענםאלע סעש־ות אין אנדערע זיסקײטן! יעדער םענטש האש זײן שליחות או־ף דער עיד, און זי איז — ארבעט, שװערע פראגע, װאש טרײסלט-אויף דעם נוף און מאכש געזונט די נשפה! ד♦ שנאה צו דער ששאס קיםש צום אויםדרוק בײ האםסו• נען אױף אזײער אריגינעלן אוסן. זײן הומןזר, װעלכן ער האט, םשםעות, נעירשנם״םון םארק טװען, גײט אריבער אין א שארםן סאטירישן םאן. אלס ליריקער איז האמסון װײש םון דאססאיעװ• םקים אוסן םין באהאנדלען א םענטשן. דאםסאיעװםקין םעלט, צוזאםען םיטן חוש םאר דער נאשור, אויך—דער'הוםאר. האםםון אפער איז סעיק אויסצולאכן, צו מאכן חוזק פון זײנע העלדן, אפטמאל צו שילדערן זײ, װי קאריקאטורן. דער קרבן סון זײן הוםא־ איז אין ״לעצשן קאפיטל׳ באזונדערם דער שטאטישער שול-רירעקטאר אליװער און זײנע זין. דער דירעקטאר איז״שטאלץ אויף זײן בארוף, פאדריסן עײ זיך, קראנק אויף ״דער פאניע םון געזעלשאפשלעכער ארבעט, װאס איז, אײננטלעך, א קאריקא- םור סין ארבעס םארן כלל. דער״ הער דירעקטאר האט ליב ״אײרעלע״ נעזעלשאפש, םײנע מאנירן, רעדן סראנצױזיש; ער קלאנט זיך אויף דער ירידה םון דער דערציונג אין די שולן - ״װײ, װײ, װי די קינדעד װערן פארגרעבט״. ער װערט א מיפישע קאמעדיע-פיגור, בעת ער רעדט םיסן זעלבסט-פערדער, װאס דערגײט אים די יארן םיט זײנע שטעכװערסלעך און בטול צ״ום ״װיכשיקן״ דירעקטאר. אש דער זעלבםטםערדער איז זײער אן אריגינעלע געשטאלס, װאם טראגט אין הארצז א פאמילידן- טראנעדיע. ער אױ קראנק אויף זעלבסטמארד-מאניע. ער האלט אין אײן ״זוכן א געלעגנהײט־, װי אזוי * און אױף װאס פאר אן .אײדעלן״ אופן צו באגײן זעלבסטםארר. עפעם א בענקשאפש נאגט א־ם. זי םרײבש אים צו פארן יעדן םאנטיק און דאנערשטיק ״אין שטאט ארײן, כדי זיך עפעם צו דערװיםז ױעגן זײן װײב, װאם האט אים פארראסן. דער זעלבסטפערדער באנעפט זיך גרעב לגבי מענטשן, נישם אײדל אין ציניש. אבער אין סלונ איז ער א הארציקער, פילנדיקער אין אפילו גוטער םענטש. זײן פרײנד- שאפש צום בלינדן קראנקן פיט די געשװירן אויסן לײב דריקט זיך אויס זײער אריגינעל אין הוזק און שפאט. אבעד בדת דעד לעצטער םארט אװעק, בענקט ער בארת "גאך״אים אין װארט אויף א נוסע ידיעה םון אים. נאר דא םאכט זיך, אז זײן װײב קוםט צופארן און זי איז ם.-ל מיט ח־טה. דער זעלבםטמערדער לעבס־איבער א גײםטיקן געראננל, אבער אין פלוג סילט ער זיך אויף א װײלע זײער גליקלעך.- אש דא װאלט ויך דער ראםאן געקענט, אײגנטלעך, ענדיקי• די אידעע איו אויםגעדריקט נעװארן םולששענדיק, די טיפן האבן באװיזן צו װערן אונו אינטים, די ששראף איז געקוםען און צוזא■ םען דערםיט—אויך דער סוף םונם װערק. װאלט עס נעהײםן א באנאלער םוף? װאלט עס געהײסן, אז ״דער םוף איז גוט״? נײן. דאם װאלט בלויו באטײט, אז דער םחבר איז נעבליבן שטײן בײם סוף סין א ײ ן קאפיטל, װאס םײ ם א ר אים און םײ נ א ך אים נעסינען זיך נאך אן א שיעור ענלעכע קאפיטלען, װי די געשיכטע פוגם דאזיקן בוך.* אבער—דעמאלט װאלט עם נישט געקענט הײםן: דאס לעצטע קאפיטל. דער נאפען איז םחײב צו נאך עפעס, צו אן א נ ד ע ר סוף. אין דער סוף איז אזא, אז אינפיטן דער נאכט, װאס איז געװען אזא גליקלעכער אזהויב פארן זעלבססטערדער, * ברעכט אוים א שרםה אין דער םאנאטאריע, און כמעט אלע םענטשן װערן סארברענט. צו װאם אזא סוף? איך האלט, אז ער איז לחלוטין איבע• ריק אין דעי קאםפאזיציע םונם װערק, װײל םיף־כל״םוף איז דאך האםסין נישט אויסן־געװען צ• געבן עפעם אביליקן עסעקט, אמין עדות צו זײן װעלם־אנשויאונג און שנאה צ• דער שטאט. דער אבזרױתדיקער םוף סון ״לעצטן קאפיטל״ קליננט, װי אדיסאנאנס אינם בוי םון בוך. צי הןןט האמסון געװאלט דערםיט דערצײלן אין אינשערשטרײכן, אז דער זעלבסטםערדער װיל זיך בשום אופן