Literarishe bleter · 1928-03-30 · 13 (30.3.1928) · p. Seite 260

13 תא ל י •1? ו ו ו י ו? *ל?#ןו 260 דאסטאיעװםקי, אין טאלםטאי—איז קײן אמתע אײנװןןרגלוננ םין ײדן אין ריםישן לעבן נישט םארגעקיםען. םזןםער איז ערגעץ׳ װו אנגעקניפט געװארן א שםיקל סאדבינדונג, איז דןןם געװען זײער שװאך און ם׳איז םארגעקומען םיל שפעםער, אין די לעג• טע עטלעכע גענדליק יןר. פ׳הןןט געקזןנט אדורכפןןרן רוםלאנד אין דער לענג און אין אין דער ברײט, און ק־ין ײדן אין די אויגן נישט ןןנקוקן, עס זאל זיך גאדנישט נלוםםן אים ןןנקוקן — מיטן אויסרײד, אז דער ײד האט, אײגנסלעך, גןןר א קלײ• נע שײכות *ו רוסלאנד. אין בעםטן םאל איז דער ײד נישט מער װי א שטריך, אן אנעקדאס, אן עפיזאד, אן ןןפעװײג, א עוטשעפעניש. םון דעם דןןזיקן שםאנדפינקט בעט זיך אלײן א םארי גלײך םון דער רוסישער ליטעראטור םיט דער פוילישער לי- טעראטור פון דעם ^^סן יןןרהונדערט, װןןס איז נישס אין קײן ערך רײכער םים ײדישע םוזשעטן. עס איז נישט װיכםיק זני די פוילישע ליטעראטור איז םער אנםיםעםיטיש ןןדער װײ• ניקער, מער םילאםעםיטיש אי װײניקער — נישם אין דעם איז דא די סראגע. אין דער פוילישער שײנער ליטעראטור איז אװעקנעשענקט א םך מער אויפםערקזאםקײט דעם ײרן, דעם ײדישן לעכן, דעם ײדישן טיפ, די ײדן באװײזן זיך ןןםטער אויםן פוילישן לאנדשאסט און זענען אײנגעשלאסן אץ א פױי לישער ראם. עס זענען געװען פארשידענע סבות, װןןס הןןבן ארויםגערוםן די דאזיקע דערשײנונג. און ^דער עיקר, — װןןם אין פוילן איז ד$ם לעבן םון די ײדן געװען ןןנזעעװדי• קער, נענטער, דורכדרינגלעכער, װײל די ײדישע מאסן, די מיליאנען ײדן האבן געלעבט זײט״בײ״זײט םיטן פוילישן םןןלק< בװישן זײ האבן זיך מער-װײניקער ןןנגעקניפט באגיונגען, ס׳זע׳ נען געװען צוזאמענשטויסן. די קעגנזײטיקע מיטװירקוננ אין טאג־טעגלעכן לעבן איז געװען אוםמיסלבארער. דעריבער זע• נען די פײלישע קלאסיקער־קאריפעען, — םון אײן זײס — מיבי קיעװיםש (יאנקל צימבאליםט אין ״פאן טאדעוש*), םלןןװאצקי (די העלדן פון .קס־אנדז פארעק*) — דורך דער אידעאליםטי־ שער פריזמע און, און פון דער אנדערער זײט — ז. קראשינם• קי — דורך דער קאטוילישעסיודאפאבישער פריזמע, — הארט צו• געגאננן צום ײדישן פרןןבלעם. דערסאר סאקע הןןבן םרעדרןן, קראשעװםקי. כאדזקא סװענסאכאװםקי, קאנאפניצקא, ןןזשעשקןן, שימאנסקי, אסניק, ױנאשא, רײמאנט, װיספיאנסקי, יעדערער אויף זײן שטײגער, ארויםגעםירם אויף דער ארענע אנדערע ײדן: פינאנסיסטן. מוכר־םפרימניקעס, שילדן־מאלער, ןןרעמע הענד• לער, פארשיקטע, שפעקולאנסן, אידעאליםטן, שענקערם, םוזי• קאנטן א. ד. ג. — א גאנצע גאלעריע מיס ײדן. םארשטײס זיך, אײנער מיס א גיפסיק־ױדאםאבישן ציל, און אײנער, םיס א הומאניסאר־ראמאנטישער בװנד״ װער אביעקטיװ, און װער אינגאנצן מיט א טעודענץ, דןן סילד, םיט רחמנות, און דא בײסנדיק. איז טאקע נאר אין דער פוילישער ליטעראטור גע• װען צו סרעפן אזעלכע שרײבער, װי עליזא אזשעשקא, קלע• מענם ױנאשא און אנדערע, װאס האבן זיך אינגאנצן אפגעגעבן דאם שילדערן דאס ײדישע לעבן. און מהאי־טעמא איז די טעמע אלײן װעגן ײדן אין דער פוילישער ליטעראטור רײכער, ברײטער, אינהאלטסרײכער און קאמפליצירסער. די רוםישע ליטעראסור אבער םאר איר אמת גןלדענעם ^צ׳טן יןןרהונדערט, פאר איר װירקלעך ״העראישן םעריןןר• איז אין דער הינזיכט שסארק ןןרעם. און אזא איז זי געװען י הארט ביז דער רעװןןלוציע. (הס*ך קוססן תסח תז״ןזז־יד אדער אזעלכע, װאס באלײדיקן אונז לויט טראדיציע, אינערציע, פון נישט-װיםן, און אפילו אײך גאנץ״באװוססזיניק אין נאמען סון ״זעלבסטהערשונג, פראװאסלאװיע און פאלקיזם*, לכבוד די אדל־פאנשטשיזנע־זײלן פון רוסישן לעבן. א ד ע ר פארקערט: ״באשיצער*, ״פארטײ• דיקער* םון מיטלײד און גרויםמוטיקײט. פושקין, לערמאנטאװ, גאנטשאראװ, טורגעניעװ, טאלסטאי, אסםראװםקי,—קינדער םון מאגנאטן-גוטבאזיצער, םון טיםן רוסלאנד, גרויס־רוסישע, װאס האבן זיך קײנמוןל נישט צונויםגעטראפן מיט ײדן נישט נאציא• נאל, נישט טעריטאריאל, נישט עקאנאסיש. נישס אין פןןלקם־ טיםלעכן לעבן,—האבן זײ אויפגענומען די ײדן דורך דער פריזפע םון װאלסער־םקאס (דער ״זשיד* פון ״קארגן ריטער*), םון בײראן (״שפאניער*—לערמאנטאװ), פון דער רןןמאנטיש• אנטיםעמיםישער לענענדע, — א ד ע ר מען האט אונז אינגאנצן נישם באמערקס. װײסער—גאגאל, װאס איז געװען דורכגע• דרונגען מיס דער בלוטיקער, הײדאמאקיש-קאזאקישער טרא• דיציע םון אוקראינע (יאנקל םון ״טאראס בולבא*), — און נעקרןןסאװ, סאלטיקאװ, װעלכע האבן באאבאכטעט די ערשסע ײדישע אונסערנעמער, װאם האבן זיך דורכגעריסן דורך די דראטן־םארצויםונגען פון רעכסלאזיקײס אין דער דאמאלסדיקער קרוין־שטאט, אין פעסערבורג, װאס איז דאן םארכאפט געװןןרן םון דעם שפעקולאציע־ און אויפבוי־םיבער אין די צײטן םון אלעקםאנדער דעם צװײטן. און נאך װײטער: דער אויפגע• רײצטער דןןססןןיעװסקי, װעלכער הןןט אין די ײדן געזען אן .אפאקאליפטישע חיה*. דאס איז נאר אײן זײט, א סך־הכל סון א גאנצן יאיהונדערט. און סון דער אנדערער זײט: טאלםטאי, א הומאניםט און קעגנער םון גװאלדםאסן ״בכלל*, װאם איז שסארק׳אײנגעהאלסן בנוגע אונז, ײדן) קןןראלענקא, װאס איז אויפנעבראכט קעגן די פןןגראמען, פראטעסטירס אין נאסען פון הומאניזם, פארטײדיקט אױםריכטיק אונז, שװאכע און דער• נידעריקטע. פונקט אװי װי ער האט גרויםסוטיק םארטײדיקט אין זײן צײס די אסאליקע מולטאנישע װאגולן פון די פאלשע באשולדיקינגען קעגן זײ אין מענטשנפרעסערײ, און פון דיזעלבע הויכע געפילן און רעגונגען פרעדיקט ער זײן רעװא- ליציאנערן הומאניזם, אײנגעװיקלט דערצו אין א ײדישער םאבולע װי, למשל, ״די לעגענדעס װעגן ^לארע*, ״יום־כפור*: ,דער דיכטער מאטשטעט*; גארקי, װעלכער הןןט אויך אין נןןמען םון הויכע פרינציפן און אידעען נישט װײניק ארויםגע• זאנט גוטם ״צו דער פארטײדיקונג*, ןןבער װי א קינםטלער הןןט ער םארזען און נישט באםערקט די ײדן אין דעם רו• םישן לעבן. האט זײ אבםאלום קײן פלאץ נישט אויםגעטײלט אין זײן פיל׳געשטאלטיקער קינסםלערישער גאלעריע פון מענ־ טשישע טיפן, אין זײן פיל־פארביקער פאנאראמע פון רוםישן לעבן. םען מוז קאנססאטירן א פאקס, אז אין דער רוסישער ליטעראסור פון פאר דער רעװאלוציע איז כמעט נישט געװען קײן ײדישער סוזשעטז זעלטן טרעפס מען אים (בײ טשעכאװן, למשל), נאר דאן אויך שטײס ער, דער ײדישעד סוזשעט, עפעס פונדרויםן, װי אן אנעקדאס, װי אן עפיזןןד: זײ נעםען אבםאלוט ארגאניש נישט אויף דאס ײדישע לעבן. און סיאיז נישט אײנגעװארצלט אין דעם רוסישן בןןדן, און נישט פאר• בונדן מיטן רוסישן לאנדשאפט, אינם קאמפלעקס םון פאקטן, געשעענישן, איבערלעבונגען און שטימונגען — אין דעם גאנצן לעבנם־םארמעג םון דער רוסישער געשיכטע. אט דאם פעלט טאקי לחלוסין אין דער רוסישער ליטעראטור םון פאר דער רעװןןלוציע. באשולדיקן ןןבער דערםאר קאן מען נישס. אין די צײטן םון פושקין, גןןגןןל, לערםןןנטןןװ, װי אויך טורגעניעװ,