Literarishe bleter · 1928-03-30 · 13 (30.3.1928) · p. Seite 254

13 זא ליטעראדישע נלעטןר 254 ממילא פארטיםט ער זײן ״איך*, סון װעלכן• ס׳שײלט זיך ביםי לעכװײז־אוים זײן אינדיװידועלע םיזיזןנןןםיע. אלס געשלאםענע פערזענלעכקײט װידער איז ער שױן ביכולת *ו גענן א װידער■ שטאנד דעם קאנאניזירטן לעבנם-שטײגער םון המון. די הױסם• אויפגאבע םון יחיד דארף קודם־פל זײן — לײטערן דעם אײ■ גענעם גײסט און שמידן דעם אײגענעם װילן, בכדי אזױ-ארום גו דערםעגלעכן דאס גײססיק׳פרײע אױםלעבן זיך. דער דריטער און אויך דער העכסםער שםאיל איז שוין כולל אין זיך די בװײ פריערדיקע, װעלכע װערן דןן דערםירם בו א באשטימטער סינםעז. די העכסטע עטישע םליכטן קןנען ערשט דעמןןלם סארװירקלעכס װערן, װען דער יחיד סרעם ארײן אין באצױנג מיט גאט. די דאזיקע פאזע איז די םאםע ערנםטע און םאראנטװארםלעכםטע. ס־קאן דזן קײן רײד נישט זײן סון װעלכע ם׳איז קןןמפראםיםן און הנחות; די באבױננ מוז זײן ר י ק ז י כ ט ם ל $ ז און א ב ם א ל ו ט. אװדאי פןןדערס דאס םון מענםשן אוםגעהײערע יסורים און םםירת■ נםש, װעלכע פלעכסן דורך כמעס יעדן לעבנס־סריט םון די דאזיקע פרײװיליקע (אויב שוין נישם געשמידסע) קרבנות. אזוי־ארום װערט געבוירן דער אידעאל םון אויםלעבן זיך אײנער אלײן, אין אײגענעם זוכן דעם אמת, אין הארט■ נעקיגן אויםדויער אינם םראבעם פון שסײגן כום שםיץ םון בארג. דער אויםדויער באשסײט דערהויםט אין דעם כח םון אפשלאנן די געשפענסטער, װאס לױערן םון לינקם און רעכטס, און אין דער מעגלעכקײט פון טרעסן םאראױס. דןןס העכםטע און פײערלעכסםע אינם מענשנס לעבן אנטםלעקט זיך אין דעם מןןםענס פון אויםװאל — אהין ןןדער אהער, קײן םיטלװעגן זענען נישט םאראן. טשירקעגאר םארהײליקט די װערםער: ,אדער־ןןדער*. ער זאגט: ,באםת, װען םײן זון װ$לט שוין געװען גענוג רײף םיך צו םארשטײן און װען ס׳װןןלס געשלןןגן מץן לעצטע רגע, װןןלט איך כו אים געזןןנט: כ׳לןןז דיר נישט איבער קײן פארםעגן, קײן סיטולן, קײן הויכע כיבודים, ןןבער כ׳װײם װו ם איז םארבארגן אן אובר, װןןם קןןן דיך רײכער מאכן פון דער גאנבער װע ס, דער דןןזיקער אובר איז דײנער, ר־איז םארהוילן אין דײן אײגענעם װעג, ער איז דער — ןןדער״ןןדעד, װןןס דערהויבט דעם םענסשן איבער די מלאכים״. טשירקעגארס םילןןזןןםיע איז דער קװאל, פון װאנעם איבםען הןןט געשעםס זײנע קרעאביעס, װןןס זענען שםעטער אויסגעװאקסן ביז אפאסטאלישער גרויסקײט. איןןסםןןלן םון דעם אומדערשיסערלעכן גלויבן אין דער גאנבקײס און םול• קײט פון דעם אײן־און־אײנציקן אמת, װאם לןןזט זיך נישס ברעכן און צעצװײען. די פולע זעלבםטשטענדיקײט און אויס• געשפראכענע זיך־זעלבסס־געטרײקײט פונם יחיד, װןןם מאכם דורך זײן דערנער־װעג אנטקעגן כל-ערלײ שנײדיקע װינסן. אין װעלכער ריכטונג דער גורל זןןל דעם מענטשן נישט םאר• טרײבן, טןןר ער זיך גופא נישט פארראטן; ם־ליכט םוז זיך דערהויבן ביז גןןרער העלקײס. דער שןןסן דארף זיך צונוים• פרעסן ביז ממש ןןנסאפנדער םינםסערניש. נישסןן קײן םיטל• װעגן — או כולו זכאי, או כולו חײבו איבסען האט געהאט אן אויג םאר די םארש״דענע מענטשלעכע שװאכקײטן, װעלכע ער הןןט באטראכט אלם איבער• גאנגס-עטאפן אויף דעם װעג צום לענענראריש נ א נ צ ן ם ע נ ס ש ן. דערװײל ןןבער דולדעט ער זײ פון א״ן זײט, און סון דער אנדערער זײס — קעמםט ער קעגן זײ םארביסן. צעפאלט זיך אינגאנצן דער איבסען־בנין. גיכער איז דןןס א מין ד ע ט ע ר מ י נ י ז ם . אין דער דעסערםיניםטישער אט• םןןספער מוז נישט דער סענטש זײן דװקא פאסיװ. אמת, זײנע האנדלונגען זענען .סאראורזאכט׳ און ,באדינגט׳, אבער אין דער לעצטער ליניע גיט דער םענטש דןןך צושטײער זײן .אײגנם׳ צו די געשטאלטונגס־פרןןצעםן פון לעבן. ם־געהער דאך צום מענטשן גופא דער סרײער אויםװאל םון א ריכטונג, לויס װעלכן זײן װילנס־ענערגיע דארף און זןןל געװענדעט װערן. ס׳שנירלט זיך א רײ סיגורן: בראנד, סאלנעס, אסװאלד, ד׳ר שטאקמאן, בןןרקסאן א. אנד. זײער װירקונגס־ליניע איז א געבראכענע. שוין לויס די ראשי״פרקים פון דער אלגעםײ• נער פםיכאלאגיע, לאזן זיך זײערע געמיטער באצײכענען אלם דערהויבענע. דזןם געםיל װידער םון דערהױבנקײט איז סײל■ װײז עםטעטיש און טײלװײז עטיש״רעליגיעז. אזוי אויך איז סיט דעם געםיל םון סדאגיזם, װ$ס געסינס זיך אויף דעם װעג צװישן עםטעטיק און מןןראלישקײט. גענויער — דער בונד — שײנקײס און אומגערעכםיקײט. שײנקײט געקניפט מיט אומגערעכטיקײט קענען אבער פאר זיך אלײן נישט קלעקן, נאר מוזן זיך אנשפארן אויף א באשטימסער אידעעףװעלס. איבסען באמיס זיך פון די אידעע צו שאפן א געשלאסענעס בליק אויף דער װעלס. די מעשה איז אבער, װאס איבסען אלס קינםטלער שפילט אין דעם פרט סון אידעען א צװײט-ראנגיקע רןןל, ד.ה ער גײם נישט דורךמיט דעם אקער אויף א פרימיסיװן שסײגער, איבער א װילד־פארװאקםן םעלר, נאר ער גײט צו צו םארװאקםענע בוימער און באמיט זיך צו םןןרמירן םון זײ פרעכטיקע גארםן־אלעען. דער יוחנן המטביל פון די גרעםטע םקאנדינאװישע קינםסלער,—װי: איבסען. ביערנסאן, םעלמא לאגערלעף, האמסון א. אנד.—איז געװען סערען טשירקעגאר. דער דןןזי■ קער יוטלענדישער דיכטער־פילאזאף הןןס ןןנגעשטעקט מיט זײן פאראדאקםאלן געדאנק, װעלכער הוןט געשטרעבט איבערצושםײגן אלע ערדישע גרענעצן און זיך צו באהעפטן מיטן אפשײן פונם אבסאליט. פאר טשירקעגארן, אלם ריטערלעכן גײסס, הןןבן לגמרי נישט עקזיםסירט קײן שום דיםערענצירונגען םון אמתז ם׳איז געװען נאר אן אײן־און־אײנציקער אםת. דער װינקלשםײן םון זײן עסיש־רעליגיעזישער סילאזןןפיע איז דער סארלאנג הארמאניש צונויפצוגיסן דאס רעליגיעזע געםיל מיט דער קינםטלערישער סאנטאזיע. דער געדרײסער לײטער פון נײםטיקן לעבן פארמןןגט — לויט טשירקעגארן — דרײ הויפט־שטאפלען: ע ס ט ע ט י ק , עטיק און רעליגיע. בעת דער מענטש געפינט זיך אויף דעם ערשטן שטאפל, טראכס ער נןןר פון נענוס און דערװײליק גליק. א מין אומאויםהערלעכער דורשט נאך פרי■ שע עססינדונגען און אײנדרוקןן ער איז דעמאלם א קנעכט פון אײגענע תאװת און גלוסטונגען. א לײכט־שװעבנדיק עולם■ הזה־לעבן, װןןם האט זײן כשוף־װןןרט געסונען אין דעם קלא־ םישן *מז:>11ז סקזס״, װעגן סאםע װיכטיקן דעצידירט דא ס׳רוב די רגע, דער צופאל און די סתם־שטיםונגען. דער מהלך פונם ערשםן שטאפל ביז צום צװײטן איז א װײס־אנזעעװדיקער. אויף דעם עטישן שטאפל םארשװינדט לגמרי די צוםעליקע הפקרות־פרײהײט, איר ןןרס פארנעםען צ. א. צװײ גרונט־פאקטןןרן — םליכט סון א י ב ע ר ח ז ר ן און ב א ש ל י ס ן. דער מענסש קערט זיך אום צו זײן אינע• װײניקססער װעלט, קןןנצענטרירט זײן גײסטיק סארמעגן און