Literarishe bleter · 1928-03-23 · 12 (23.3.1928) · p. Seite 236

11 'א ליזורנריסן נלוסןר 236 — םען װעט זיך םרעסן בײם קארשן־בוים. אז א פויגל װערם םיד — קוםם ער ריען אויף 8 צװײג פון קארשן־בוים. און אז עס פארן ײדן אויסן װעג און דןס אויג װערט מיד םון קוקן אויף די פעלדער — שסעלט מען אפ דעם בליק אויםן קארשן־בוים. אט דזןם איז סעגאלזןװיםש. בײ אים רוט פען זיך ןןפי אן א טאטן, $ן א מאםען, אן אײנזאמער בוים אויף א גרוים־ גרין פעלד. דערסאר זעט מען אים אזוי אן. דערסאר האט ער אזוי סיל לײענער. יהרשע פזירד־יע געװאקםן גראז — און אין םיטן פון דןןזיקן פעלד שטײט נישט מער, װי אײן בוים — נישט הויך־געשניטן, נאר אין דער ברײס־געװאקסן. — ארום אים איז דא א סך לופט, א םך שטח, איבער אים — א סיםער, רחבותדיקער הימל. דער בוים איז א קארשן-בוים. דארפישע שקצים גיפן םון אים די פירות, בשעת אויםן סעלד ברענט א פײערל, און די בהמות פאשען זיך בניעימותדיק םיטן םרישן גראז. דער אײנביקער, אײנזאמער בױם, װעמען ס־האט זיך פארגלוםט דא זײנע װארצלען צו שלאגן — איז די נשמה פון דןזיקן ברײסן שטח ערד. אז א פארליבסע פאר װיל זיך באגעגענען — שמועסט םען זיך אפ; װעגן מאהס עריקם ״געשיכטע פון דער ײדישער ליטעראטור״ ד״ריצחק שיפער / ווארשע אנטװיקלוננ פון אונזער ליסעראטור זינט 13*טן י״ה ביז דעם םוף םון 18-סן י׳ה, אט װי: 1) אנהויב און ערשטע שפרןןצונ• גען סון דער ײדישער ליטעראסור (ביז דעם 14>טן י*ה). 2) ערשטע בלי־צײט: די שפילמאן־תקוםה פון דער ײדי• שער ליטעראטור (םון דעם 14>טן י*ה ביז דער העלסט םון דעם 16-טן י׳ה). 3) די איבערגאנגם־צײט (16-טער י*ה ביז אן ערך די נײנציקער יןןרן). 4) צװײטע בלי>צײט: די מוםר־תקוסה םון דער ײדישער ליטעראסור (סון דעם םוף פון 16*טן י*ה בײ די ערשטע יןןר• צענדליקער םון דעם 18־טן י*ה). 5) די ירידה םון דער אלטער ײדישער ליסעראסור. לויט דער דאזיקער סכעמע קןןנצענטרירט זיך די גע• שיכטע פון דער אלט־ײדיששר ליטעראטור ארום צ װ ײ ג ר ו י• ם ע, ק ל א ס י ש ע ת ק ו ס ו ת, מיס א גאנץ םארשײדענעם כאראקסער און אינהאלט. די ערשסע בלי־צײט םון דער ײדי• שער ליםעראטור פאלט אויף די לעצםע דרײ יןןרהונדערטער םון דעם מיטלאלםער... די ײדישע ליסעראםור פון דער דןןזי• קער תקופה אנטװיקלם זיך כםעט אויסשליסלעך אין דײטשלאנד... מיר גיבן דער תקופה דעם נןןמען .שפילמאן־תקוםה םון דער ײדישער ליסעראטור*... שוין צום סוף םון דעם 16־טן י*ה קריםטאליזירס זיך דער צװײסער קלאםישער סעריןןד םון דער ײדישער ליטעראסור און פיר כארקטעריזירן אים אלס .מוםר• תקוםה םון דער ײדישער ליטעראטור*... אין דעם •1״טן י*ה הויבם זיך אן די ירידה םון דער אלט־ײדישער ליטעראםור. לאמיר איצט באטראכסן, צי די דאזיקע םכעםע קןןן באקומען .בירגער־רעכט* אין אונזער ליטעראטור־געשיכסלעכער םארשונג. איז זי א טרעםלעכעו א רײםער און באםרוכסערנדי• קער םינטעז? לןןמיר דאס סאקע זעען און אפשטעלן זיך בײ יעדן פונקם באזונדער. שוין דער ערשטער פונקט םון עריקם סכעםע איז נישט קײן גענוגענער. .ןןנהויב און ערשטע שסרןן• צונגען םון דער ײדישער ליסעראטור* — אזױ באצײכנס ער די עלטםטע תקוםה, װןןם גרײכט לויט זײן םײנונג ביז דעם 14״טן י*הז אזא באצײכענונג האלטן מיר םאר א רײן םעכא• נישע און םןןרמעלע. יעדע זאך םוז דןןך הןןבן אן ןןנהױבז — דןןם איז דןןך זעלבססםארשטענדלעך. ןןבער נישט דןןם איז דןןך דער עיקר בײם כאראקטעריזירן א תקוםהז דער עיקראיז דער םטיל אירער, איר סאםןןם, איר גרונד־םןןטיװ, םײ דער 2. די אנטוױקלונג פרן דער זןלט־ײדישער ליטעראטור דער שװערפונקט פון עריקס .ײדישער ליטעראסור־גע- שיכטע (און בכלל פון יעדער ליסעראטור־געשיכסע) ליגס אין דער ם כ ע מ ע , לוים װעלכער עס װערט געשילדערט די אנט• װיקלונג םון דער ליטעראטור. די סכעמע איז נישם גלאס־אזױ א רושטאװאניע, װןןס דער צװעק אירער איז צו העלםן בײם אויםבױען דןןם געבײ און װןןם קױם איז דאס געבײ פארטיק, צענעםם םען די רושטןןװאניע װי אן איבעריקע זאך. בײ א גײססיקן געבײ איז די םכעםע לגמרי נישט קײן רושטןןװאניע, נײערט דער פלאן םונם געבײ גופא. און דער פלאן איז שוין גןןר אן אנדערע זאך: ער קןןן נישט ןןנגעװארפן װערן בײם אנהויב םון װערק, װען עס זענען נןןך־נישס דורכגעטראכט אלע דעםאלן םונם געבײ, און די םןןרשטעלונגען װעגן דעם געבײ זענען נאך נעפלהאםטיקע, אומקלןןרע. דער סלאן װערט געבוירן ערשט בײם סוף םון די פןןרשונגען, װען אין מוח סוגם םןןרשער איז שוין רײף געװןןרן די דעדוקציע — דער סינסעז. דער שאסונגם־פרןןצעס איז דןן אן אנדערער, װי א שטײגער בײם דיכסער. די װיזיע, דןןם אלגעפײנע בילד שװימט־ ארויס אין דער םאנסאזיע ערשט דעמןןלט, װען דעד גאנצעד אינדוקטיװער מאסעריאל איז שוין םארטיק און סען קלויבט זיך שזין סאנאנדער אין אלע זײנע פרסים. ד י ס כ ע ם ע — דע-רפלאן דעריבער שטעלט םיט זיך םןןר, אזוי״צו-זןןגן, דעם עיקר םינטעז פונם גאנצןװערק,זײןרוקנבײן, דעם .באװעגנ דיקן נערװ* זײנעם. באסרידיקט די סכעמע, דאן קןןן מען רויק זײן, אז די פרסים װעלן זײן ארײנגעפאםט אין געהעריקע רעםלעך און אז די םארבן. םיט װעלכע עם װערן אויסגעםןןלס די פרטים, װעלן זײן צוגעפאסטע צום בילד. װילנדיק דעריבער זיך אסגעבן א דין־וחשבון װעגן עריקס װערק, םוז פען זיך קודם-כל ןןסשםעלן בײ דער סכעםע, לויט װעלכער דער פחבר באנעמט די געשיכםע פון אונזער אלסער ליטעראטור. עריק פאכט דןןם קלןןר אויף די זײטלעך 20—23 םון זײן בוך. די סכעםע, װעלכע ער הןןש צוגעםראכט אלם באזים םאר זײן ליטעראסור-געשיכטע, שסיםט גםעם װערטלעך םיט דער סכעםע, לױט װעלכער ער הןןט געבוים זײן םריערדיקן בוך ,װעגן אלט־ײדישן רןןמאן און נןןװעלע*. ער שטעלט זיך םןןר די