Literarishe bleter · 1928-03-23 · 12 (23.3.1928) · p. Seite 234

12 זא ליטערארישע פלעטער 234 שןןדן דער ײדישער קולסיר, דער באשװערט מםילא דןם אזױ• אױך שװערע װאקסן סון דער ײדישער קילטור. סאנגן אױף צװײ חתונות—הײםט םארראטן... די טוער און איניגיאטןןרן סונם אינסטיטוט םאר ױדא• יםטישע װיסנשאםטן האבן אין זײערע רעדעם געזאגט, אז .די גרינדונג פונם יודאיםטישן אינסםיטיט איז פשוט אן ערן־זאך פארן פױלישן ײדנטום״ אין אז .דער נײ־געגרינדעטער אינםטי• טוט װעט באצײטנס העלפן צו לעזן דןןם שװערע פראבלעם פון שאפן א םינטעזע פון אלגעמײנער און ײדישער דערצױנג, און ,אז דער ײדישער פלל װעט אונטערהאלטן די נײע אינ• סטיטוציע׳ א. א. װ. 3^'_£מיד גלויבן אין דעם געזונטן חוש םונם סױלישן יידנ• טום און זענען זיכער, אז דער ײדישער פלל װעס ענססערן אט די קולטור־םארזןןרגער, אז דער גאנצער ענין מיטן ,אינ־ םטיטוט פאר ױדאיםטישער װיסנשאפטי איז א םארשפעטיקטער חלום אדער ריכטיקער — א בײזע אויםטראכטעניש סון מענסשן, װאס שטײען אינגאגצן אויםער דער אקטיװ־שאםנדיקער און לע• בעדיקער ײדישער געזעלשאפט. נחמן מײזיל ברוכיבם ד־ןבאיבםו (צום קום,ן פון דןר ,װילנןר סרופע״ קײן װפרשע) אין אונזער קלןןגעדיקן װארשעװער ײדישן טעאסער־לעבן איז איצט א שסיקל שמחה: נאך 6 יאר ארומװאנדערן איבער גאר דער װעלם, קוםט די .װילנער טרופע׳ צוריק קײן װאר• שע, װו ס׳איז איר אמאל באשערט געװען צו שפילן א גרױםע רןןלע אינם װאקסנדיקן דאן ײדישן קולטור־לעבן. די עטלעכע יאר, װאס די װילנער טרופע הןןט דאן, םיט איר דעםןןלםדיקן ארםיסטישן־באשטאנד און רעפערטואר־םארסעגן, געשפילט אין װארשע, זענען געװען םרײדיקע, שאפנדיקע יןןרן פאר איריאון פאר דעם ײדישן טעאטער. פאר די לעצטע יןןרן הןןט די טעאטראלע װארשע און אויך די טרופע שטארק דערגראדירם. די װילנער טרופע הןןם אדורכגעמאכט פאר דער צײט םארשידענע גלגולים, פוחות זענען ןןפגעפלןןםן און כוחות זענען צוגעפלאסן. (לײדער מער אפגעםלאסן, װי צוגעםלןןסןז). געװען צײטן םון שװערן געראנגל, װען ם׳הןןט זיך געדוכם, אז אלץ איז םארפאלן. ןןבער דער שטארקער װילן און די שװערע אנשסרענגונג האט גובר געװען, און די .װילנער טרופע׳ לעבס דאך, לעבס און ארבעט, און מיט ןןט דער ארבעט קומט זי איצט אין דער קאפריזער ײדישער װארשע. די ײדישע װארשע איז איצט אויםגעהונגערט נןןך א גוטן ײדישן טעאטער. שוין חדשים און חדשים, װי ס׳איז אין װארשע קײן ערנסטער ײדישער טעאטער נישטןן. די .װילנעד טרופעי דארף איצס ןןט דעם הונגער שםילן. דער בעםערער ײדישער עולם אין װארשע איז צוגעװוינט צו בעםערע טעא• טער־אויפםירונגען און ער פארלאנגט אױך גוםע, ערנםםע ײדישע פןןרשטעלונגען. װעלן די ,װילנער׳ אין זײער איצטיקן באשטאנד קןןנען דןןס געבןז דןןס װעלן םיר זען. דער גוטער װילן און דןןם ערנססע שטרעבן םון די ,װילנער׳, איז א גאראנטיע, אז זײ פילן די גאנצע אחריות צו זײער צוריק• קומעין קײן װארשע. זאלן זײ געבענטשט זײן צו זײער קומעןו געזעלשאסט. ןןבער מיר רעכענען, אז א מיטארבעטער םון א נאציןןנאלער צײטונג אין ײדיש מעג שוין װיסן און פארשסײן, אז אזא םין אנשטאלט איז נישט קײן א ײ ג ע נ ע ר , און .די ײדישע שול און געזעלשאפט״ װעלן װײניק־װאם געניםן און געװינען פון די ,אנסשפרעכנד־צוגעגרײטע׳ לערער־כוחות, װײל אט די לערער־פוחות װעלן ״אנטשפרעכנד׳ צוגעגרײט װערן ק ע ג ן דער אםתער ײדישער געזעלשאםט. װײל ס׳איז שוין צײט צו װיסן און פארשטײן, אז דןןס אקטיװע. שעםערישע ײדישע לעבן מוז זיך אויםלעבן נור אין ײדיש, און װען עם האלט זיך בײ ײדיש איז עם אקטיװ און שעםעריש און איז עלול צו װאקסן און צו אנטװיקלען זיך. און שאפט מען אין ײדיש, איז מען נישט פארצוימט םיט די גרענעץ־סלופן םון דעם אײן לאנד, װאס אויף זײן שפראך םירט מען די .םארשונג און די םלעגע פון די פילזײטיקע יודאיססישע װיסנשאפסך. װןןם זענען איצט פאר די צענדלי־ קער סויזנטער ײדישע לעזער אין פוילן, ארגענטינע און אמע• ריקע די ר ו ם י ש ע אויםגאבן פון דער ײ ד י ש ע ר היסטןן־ ריש־עטנןןגראפישער געזעלשאםט — די .פערעזשיטאיע*, די ,יעװרעיםקאיא סםארינא׳ און אנדערעז און װאס װײסט דער ײדישער לעזער־עולם װעגן די ד ײ ט ש י ש ע אויסגאפן און םארשונגען פון די אלערלײ ײדישע װיסנשאפס־געזעלשאפטן אין דײטשלאנדז און םון פראנצויזישע, ענגלישע אויסגאבן פון די ײדישע װיסנשאפט־אינסטיטוציעס אין סראנקרײך, ענגלאנד און אמעריקעז הןןבן דאך שלמה מימונס ערינערונגען באקו• מען א וױקון און א פארשפרײטונג צװישן ײדישן עולם, ערשט װען מ׳האט זײ איבערגעזעצט אין העברעיש און בעיקר — אין ײדיש. ש. דובנןןװס ײדישע געשיכטע איז געװןןרן א קנין סון ײדן אין אלע לענדער, װען זי איז ארוים אין ײדיש. און מ. גידעמאנם .ײדישע קולטור־געשיכטע אין מיטלאלטער׳, — איז דען נישט דערגאנגען צום ברײטן ײדישן עולם ערשט דאן, װען נחום שטיף האט עס איפערגעזעצט אין ײדישז און האבן דען נישט ערשט איצט באקומען די ײדן די מעגלעכקײט צו באקענען זיך מיט ברוך שפינאזאס ,עטיק׳ און ,פאליטישן טראקטאט׳, װען זײ זענען ענדלעך איבערגעזעצט געװןןרן אין ײדישז די צאל ײדישע װערק, װאס װערן א קנין םון די ײדי• שע פןןלקם־מאםן, װען זײ װערן ארײנגעבראכט פון אנדערע םרעמדע שפראכן אין ײדיש, װערט איצט אלץ גרעםער און גרעםער. איז דען נישט גלײכער און געזונטער, מען זאל פאר• גרינגערן דעם פראצעס פון אויסלײזן די ײדישע װיסנשאפט םון איר שפראכן־גלות און שאפן םאר איר א נאטירלעכן אר• גאנישן פאדן, אויף װעלכן זי זאל קןןנען סרײ װאקסן. לײדער אבער טוט מען בײ אונז אלץ פארקערט. די זעלבע פויען דארט, אויפן הר־הצוםיס, א העברעישן אוניװער■ סיטעט, װו ײדישע ליטעראטור און ײדישע שפראך איז .הס מלהזכיר׳ און דא שאסט םען א אינםטיטוט םאר ,ײדישע׳ װיםנ• שאפסן נאר נישט אין ײדיש, און מען העלםט־מיס צו פאר• קנעכטן די ײדישע װיסנשאםס, װעלכע מאכס איצט אזעלכע ןןנשסרענגונגען צו באפרײען זיך סון םרעמדע .גױשע״ הענט אוך שפראכן. די, װאס זענען באקאנט מיט דעם ײדישן קולטור־לעבן אין פוילן, די, װאס סרעםן זיך מיט דער ײדישער װאקסנדי• קער יוגנס, די, װןןם קוקן זיך צו צו די קולטור־נױטן און װיסן־דורשט םון די ײדישע פאלקס־מאסן, װײםן גוט, אז נישט אזעלכע מיני קולטור־אינססיטוציעס זענען בײ אונז נויטיק. און װער עס לײגט צו א האנט צו זײ, צו ןןט די סרעםדע, אום• נויטיקע, צעשסערערישע אינסטיטוציעס, דער ברענגס גרויפ