Literarishe bleter · 1928-03-09 · 10 (9.3.1928) · p. Seite 197

197 ליסןרורױן 1ל;*?ר (!20) 10 זא פראפעסאר ױזעף םטזשיגאװםלוי איבער ײדישער הונסט א סזוך םײם לײםער םון קונםט-היםם&רישן אינםסיטום אין װין י• זמ• נ ײ מ א ן / ו ו א ר ש ע סון גרויםן װערם. עם איז דא א װעג םאר םארשונג. די דאזיקע אויםןריסעסע סײנונגען סון אזא פערזענלעכ• קײס הןןבן מיך םארינסריגירס. עס הןןט זיך געװאלט הערן, םערזענלעך, א װןןגיק װןןרס סון דער ערשסער קװעלע. באלד האס זיך געסאכם א געלעגנהײם. דער רעדאקםןןר סון נױ״יןןרקער ענגלישן ״מנורה זשורנאל*, װו איך ארבעט א רײ יןןרן — ה ע נ ר י ה ו ר װ י ץ , הןןט מיר געגעבן דעם אויםטראג צו אינסערװױאירן דעם פרןןםעסןןר סטזשיגןןװסקי, און צו באװעגן אים, ער זןןל אויסברײסערן און םארעםנטלעכן זײנע ןןנשוױנגען איבער ײדישער קונםט. פרןןם. םםושיגןןװםקי הןןם ןןבער נישם בלויז אײנגעװיליקס, נןןר פשוט געװען רירנד ענסוזיאסטיש. — ענדלעך אײנמאל, — מיט די װערםער הןןט ער סיך באגעגנט, נןןכדעם, װי ער הןןט זיך דערװוסט װעגן ציל פון םײן קומען. ער ה$ס מיך אויםגענומען אין זײן װוינונג, אויף הערל• גאםע. די װוינונג איז מער, װי באשײדן. גלעזערנער דאך. אײנםאך. ביכער״פולסן. םטזשיגאװסקי איז סיםל־הויך. העל־בלןןנד. אויםםאלנד הויכער שטערן. שארף־לעבעדיקע אויגן. װןןגסעס. װי בײ א פוי• לישן שליאכטשיץ. א םארנעמע באשײדנהײם צײכנט אוים זײן גאנץ װעזן. עם פרײט אים, װאס דער ענין םון ײדישער קונםט װערט ענדלעך אקםועל. מיט 25 יןןר צוריק - אין .ןןריענט און רוים״ האט ער געװןןרםן אן אידעע. ענדלעך קוםם אן ןןפרוף. איך הןןב דאן — זןןגט מיר פראס. סטזשיגןןװסקי — אױפ• געװןןרפן דעם געדאנק. אז א ביבל־האנטשריםט, װןןס סען הןןס אנגענומען םאר קריסטלעך, איז ײדיש. אז אין אלעקםאנדריע איז געװען א ײדישער אײנםלוס נישט בלויז אויף דער סילא־ זאפיע. נאר אויך אויף דער קונסט. צװישן די שרײבער און אילומינאטןןרן זענען געװען ײדן. אז די קירכן שטאמען פון סינאנאגן. מײן סרײנט ש ל ןן ם ע ר, דער סירער םון קונםט״היסטןן• רישן מוזעום אין וױן, הןןס אין זײן .סאראיעװער הגדה׳ אויםגעװיזן, אז די זאכן שסאמען פון איסאליען. אדער שפאניען. דןןס איז נישט װיכטיק. פאר דער קונסס־געשיכסע איז װיכםיק אויםצוזוכן שפורן םון ײדישן ג ײ ם ט . בעת דער םלחמה הןןב איך געלןןזט אויסםןןרשן מיס דער הילף סון די מיליטעריקןןמאנדעם די ײדישע שולן. דןןס מאםעריאל איז רןן. איך הןןב געװאלט באװעגן םײנע ײדישע שילער צו שרײבן א דיסערטאציע װעגן די זאכן. ןןבעי עם איז נישם געלונגען. אלע אנטלויפן אין אלגעמײנעם פעלד. איך הןןב צװײ ײדישע שילערינס םון רוםלאנד,—שרײבט אײנע איבער אלטער רוםישער קירכלעכער קונםס און אן אנדערע איבערן איםאליענישן רענעסאנס. קײנער װיל זיך נישם ארײנװאגן אין אנײ םעלד, װאםאיז נע.ך װײניק אויסגעםןןרשט. אויף אײן שילער — לעװי — הןןב איך געלײגט גרויסע פרןןםעסןןר ױזעף םטזשיגןןװםקי איז אײנער םון די הויפס־זײלן פון דער םןןדערנער קונסם• םןדשונג. ער הןןם געװירקט עפאכע־םצכנד. ער הןןט דער ערשטער באזונדערס באטאנס דעם ןןריענטא• לישן און סעמיטישן אײנ• פלוס אויף דער אנטװיקי לונג םון דער קונםט. ער הןןם געװיזן נײע װעגן. זײן לעבנם־װעג איז פשוט לעגענדאריש. גע• בוירן הינטער קרןןקע, איז ער געװען אין די יונגע יארן א פשוםער װעבער. אויםאדידאקט. םון אײגע• נעם דראנג װערס ער קונסם־םןןרשער. איצט — פארנעמט ער די ערשטע שטעלונג, ער איז דער םירער םון קונסט־היםטארישן אינסטיטוט בײ דער אוניװערםיטעט אין װין. די םעמינארן־ארבעסן םון זײ• נע שילער םארנעמען א גאנצע ביצליןןטעק. די לאנדןןנער אוני• װערםיטעט הןןס אים אײנגעלאדן אױף א ציקל םןרלעזונגען, ערשט נישס לאנג הןןט מען געפײערט זײן זעכציק־יןןריקן גע• בורטם־טןןג. און עם איז לכבוד אים דערשינען א מןןנוםענסאל װערק. יוזזף ססזיינןװפקי עם איז שװער צו געםינען א מאדערן קונסט״בוך. און עם זןןלן נישט װערן ציטירט זײנע װערק: .אריענט און רוים*, .קלײן־אזיע—אײן נוילאנד דער קונסט-געשיכטע״ן .די בילדענדע קונםט דעם ןןםטענס*, — און אנדערע אומצאליקע װערק. זײן װירקונג גײט ארוים איבער דער ענגער קונסס־םןןרשונג. ער װירקט אויף דער גאנצער דענקונגס־ארט םון אונזער צײט. ןןםװאלד שפענגלער װאלם געװען אומדענקבאר ןןן םסזשיגןןװסקין. דער װינער םןןרשער הזןט געגעבן דעם זאכלעכן הינםער־בוי. די קונםט׳היםמןןרישע באטראכטונגען .אינם אונםער• גאננ םון םערב* זענען באזירט אויף םטזשיגןןװםקי. אין אײנעם םון זײנע ביכער, װןןם ער הןןט סארעםנט• לעכט מיט 25 יאר צוריק, הןןט ער אויך, דרך אגב, א שטרײף געסון די ײדישע קונסס. ער האס זיך ןןנגעשסויסן אויף אן אלסער תנ*ך<האנסשריפט, — און ער הןןס געפונען דןןרט שפורן םון אוראלטער ײדישער אײגנארט. מים א געניאלן בליק הןןס ער פרןןקלאמירט: מען דארף םןןרשן. ער זןןגס: די ײדישע םינאגןןגן זענען געבוים לוים די הײדנישע טעמפלעןן די קריםסלעכע קירכען װידער זענען גע• בויס לױט די ײדישע םינאגןןגעם. אין די האנטשריםטן, װןןם מען געסינס םון דער אלעקםאנדרינישער עפןןכע, איז דןן אן אויםדריקלעכער ײדישער ןןנםײל. די ײדישע סןןלקס־קונסט איז