Literarishe bleter · 1928-03-09 · 10 (9.3.1928) · p. Seite 194

10 (201) ליטור זוריון נל?י?ר 194 סעראטור־פןןנד דארסן צוגעגױגן װערן די קהלות, קולטור״גע■ זעלשאסטן, די פרעסע, די םארלאגן, — און דןןם אלײן איז אױך א װיכטיקער אויםטו און אגיטאדיע פאר דעם ײדישן װןןרט. די פרעםיעס און םטיפענדיעס פאר שרײבער זענען א געבאט סון דער בײט, און אויב ךער בוזאםענפןןר װעט דןןם אלײן אדורכפירן און רעאליזירן, װעס עס אױך זײן א גרױםע זאך. םאראן נןןך און נןןך םראגן, װעגן װעלכע דעד בוזאםענ■ םןןר װעם פוזן זןןגן זײן אויטןןריטעטיש װןןרט. װעגן איבערזעגונגען א ו י ף ײדיש און ס ו ן ײדיש. אויף דעם געביט הערשט בײ אונז א שרעקלעכע הםקרות. םען זעבם איבער װאם סיקוםט אוגטערן האנט, ןןן קײן שום םיםטעם, $ן קײן שום פלאן. די איבערזעגונגען װערן געםאכט על פי רוב דורך מענטשן, װןןם קאנען גרןןד די צװײ שםראכן נישס, די שפראך ס ו ן װאנעט זײ זעבףאיבער און די שפראך, א ו י ף װ ע ל כ ע ר זײ זעבן־איבער. ארײנברענגען אן ןןרדנוגג אין דעם איבערזעצונגם־כאןןם איז שױן לאנג גײט. םיר זעען, װי װערק, װאם םיהאם שוין לאנג באדארםם ארײנברענגען אין ײדיש, װערן אלץ נישט איבערגעזעבט, און, םאי־קערט, בלערלײ נישסיקײסן. םאדע-ביכלעך װערן גלײך אויפגעכאסט און גע• בראכט אין ײדיש. קןןארדינירן די איבערזעבונגם׳ארבעט, םאר■ היטן זי פון די אומגעבעטענע ״איבערםירער*,—ד$ם איז זײער אן ערנסטע ארבעט. מען דארף אויך בארירן די באגױנג םונם ײדישן שריפטשטעלער גום ײדישן טעאטער. ם׳זענען געװען גײסן, װען דאס ײדישע טעאטער איז געבויט געװען אין ענגער גוזאםענארבעט םונם ארטיםט מיטן ײדישן שרײבער. לענטנם הןןט זיך געשאפן א תהום נום שןןדן םונם טעאטער. דער ײדישער ארטיםט גײט זיך אלײן זײן װעג און דער שרײבער איז כמעט װי באזײטיקט סון טעאטער. נוריק םארבינדן זיך פעסטער םיטן טעאטער, העלםן בויען, ארויסהעלפן אים םיסן רעפערטואר, אריגיגעלן און איבערגעזעגטן, — דןןם דארף דער ײדישער שרײבער באשליסן אויםן נוזאמענםןןר. און דאן קוםט די אנגעװײטיקטע ארטןןגראםיע*פראגע, בגוגע װאם דער שרײבער*נוזאמענפאר קאן, אמת, נישט ןןננעםען קײן אנטגילסיקן באשלום, אפער דארף רעאגירן אױף דעם הםקרות םון די גענדליקער ןןרטןןגראםיעס.- דער שרײבער-נוזאםענםןןר אין פוילן װערט גענויםגערוםן פונקס בװןןנניק יןןר נןןך דעם, װי םיאיז םןןרגעקופען די טשערנאװיבער ײדישע שפראך־קןןנםערענץ. יענע קןןנםערענץ איז געװען א װיכטיקע דאטע אין אונזער ײדישן קולטור־לעבן. עם איז דאן בוערשט פרןןקלאמירט געװןןרן םאר דער עםנטלעכ■ קײט דער באטײט און דער כאראקטער םון ײדיש אלם נא• ניןןנאלע שפראך. פון דאן הןןס שוין ײדיש געהאס סיל ננחונות, ײדיש איז געװןןרן דער װיכטיקםטער םאקטןןר אין קאםף םאר יעכס, םאר נײער קולטור, פאר װעלטלעכקײם אין ײדישן לעבן. דער אינסיקער שרײבער-נוזאמענפןןר אין פוילן דארף זײן די גרויסע מאניםעםטאגיע םאר דער ײדישער לי■ טעראטור, פאר דעם ײדישן שאםן. און אויב דער שרײבער־נוזאםענפןןר װעט שטײן אויף דער געהעריקער קולסור־הױך און ם־װעט אים געלונגען דןןם אל׳י אױםנוסון, װעט עם ןןנרעגן די אנדערע גרעסערע שרײבער־קיבוגים נענויםנורוםן אזעלכע מיני לאנד־נוזאםענםארן, — און דערנןןך װעס מען קןןנען קומען בו דעם אלװעלסלעכך קןןנגרעם םון ײדישע שרײבער. קוםט פען נישט. םילם עם דער לעזער, נעמט ער דעריבער אזוי־קאלט אויף דןןם רוב װערק, שפירס דערנןןך דער קינסט• לער אס דעם גלײכגילט און ער פארלירט דעם קאנסאקס מיסן לעבעדיקן לעזער־עולם. שאפן זיך אזוי־ארום די בװײפל■ שטימונגען בײם שרײבער און מ׳םרעגט די אלטע פראגע: ״לםי אני עםלז׳ און ם־קומס פןןר אין דער נײט, װען נענער און הונ■ דערטער סויזנטער ײדישער לעזער קוקן דןן ארויס אויף יעדן נײעם ײדישן װערק םיט ביטער און הארנקלאפעניש. דער ײדי■ שער שרײבער און זײן לײענער — דאס איז א נװײטע וױכ■ סיקע םראגע — און אין אט דער םראגע זענען םארװעבט פיל ערנםטע פראבלעמען, װןןם דער שרײבער־נוזאמענפאר דארף זײ אויפדעקן און אנטפלעקן. דערנןןך קופט נןןך אן ערנסטע פראגע — דער שרײבער און די פרעסע. אויף הײנט בו טאג האט די ײדישע פרעםע אין א געװיםן זין אויםגעגעםן די ליטעראטור. די פרעםע האט לכתחילה ארויסגעשטויםן דאם ײדישע םעשה־ביכל, די פרעסע הןןט גענומען פארטרעטן בײ סיל לעזער דאס בוך, די ליטעראסור. און גלײכבײסיק האס די ײדישע פרעםע אין פוילן גענוםען אויםםײדן דעם שרײבער, װעלכער האס בעיקר די פרעסע געשאפן. די ײדישע פרעםע אין אמעריקע און אר־ גענסינע שענקם מער ןןרט און אויפמערקזאמקײט דער ליםע• ראטור גוםא און אפהאנדלונגען װעגן ליטעראטור, װי די ײדי■ שע פרעסע אין פוילן, װו דער אינטערעם נו ליטעראטור איז בײם עולם בלי־ספק א גדעסערער, װי דןןרס. אלץ איז בילכער אין דער היגער טןןג־פרעסע, ליטעראטור איז געװןןרן אן אמת שטיף־קינד, עפעס א נחות־דרגא, װזןס נןןר בשעת־הדחק און אויף יונא־זײן גיס מען פאר דעם ערגעץ א װינקל בײם עק נײטוננס־טיש. מןןנען בײ דער םןןג־פרעסע די בארויבטע רעכט םון דעם ײדישן שרײבער, — דןןס איז דער חוב פונם שרײבער■ נוזאמענפןןר. דעוי נוזאםענםןןר האם פאר זיך נןןך אן אויסגאבע: נו שאפן א ײדישן ליטעראטור-פאנד. אוםעטום עקזים■ סירן םןןנדן לטובת דער ליסעראסור, אפילו דןןרט, װו ליטע■ ראסור װערט ברײט געשטינט דורך די מלוכה־ןןרגאגען. נןןך םער װיכטיקער איז דעריבער בו שאפן א ליטעראסור־פןןנד פאר דער ײדישער ליסעראטור, װןןס איז אינגאננן אנגעװיזן אויף אײגענע כוחות. דער ליםעראטור־פןןנד דארף באשטימען סרעמיעס פאר די בעםטע ײדישע װערק און אויך םטיפענדיעס סאר באגאבטע ױנגע שרײבער. די לענסע בײט װערן בײ אוסות־העולם באשטימט פרעםיעס נישט נור דורך אלגעמײנע מלוכה־ןןרגאנען, נןןר אויך דורך שםאט־םארװאלטונגען און אײגנלנע געזעלשאסטן. ןןט די פרעם־עס פרןןפאגאנדירן שטארק די ליםעראטור. זײ רוםן ארויס שסארק ,קנאת סופרים׳ און אויך א געזונטן קאנקורענץ־קאמף בײ די םארלאגן, װעלכע שטרעבן נו שאפן דןןם װערק, װןןם װעס ראוי זײן נו דער פרעםיע. חוץ דעם איז די פרעםיע א װיכטיק פרןןפאנאנדע• םיטל בײ די לעןער. דןןם װערק, װןןם באקומט די פרעמיע, ניט-נו די אויפםערקזאמקײט פון ברײטערע קרײזן לעזער, עס װעקט דעם אינטערעס און נײגיר נום בוך און נום שרײ■ בער. דער פרעמירטער קינססלער װערם געשסארקט, געםונטערם און באקומם אויך םאטעריעלע מעגלעכקײטן בום װײסערדיקן שאפן. דער נוזאמענפןןר װעס זיך דארסן באשעפטיקן מיט דעם אוסן, װי נו באשטיםען די פרעםיעס, און אויך זוכן די םיס■ לען. װי נו באקוםען דןןם געלט םאר די סןןנדן. נו דעם לי• נחמן מײזיל