Literarishe bleter · 1928-03-02 · 9 (2.3.1928) · p. Seite 167

167 ליסןוזויעו נל;סוו (200) 9 תא געװען נישם גו אנטפלעקן םאר די סענטשן. כדי זײ זןןלן אלײן םרוװן דערשלןןגן זיך גו אים מיט דער גבורה םון דעם אײגענעם שכל. דער םילןןזןף דארף םראכטן װעגן דעם ענין, זיך ארײנחושן און אים טאר א ברעקל נישט ארן, װןןס זײן געדאנק װעט אויםגעםינען אין אים: אײנהײט, עי סילהײט, עי אידעאליזם, ןןדער גןןר םאטעריאליזם. ,געװיס, איך מוז מודה זײן, אז א סך תלםידי׳חבמים כים װי א מאגנעט דוקא צו דעם ,מןןניזם*, גו דער אײנהײט• לעכקײס. די מןןניםטישע ישיבות זענען דןן איבערגעםאקט מיט נשמות. קײן חידוש נישםו דער מאניזם טרןןגט ארײן גאנבקײט, שײנקײס און הארמןןניע אין א םילןןזןןםישן בנין. און ער איז טאקי אויך אםך שםןןרעװדייקער, עקןןנןןמישער, אויכ איר װילט. קוים װײס איך שױן, װןןם דער תוך םון דער גאנבעד אײנהײטלעכער װעלס איז, כין איך שוין סטור זנו זוכן דעם לעבטן תוך םון די םארשידנסטע אײנבלנע פרטים. און א םך ז ע ט י ק ע ר איז דער מןןניזם. ער באפרידיקט ביז גןןר. הןןט םען זיך דערםארשט ביז בו דעם לעבסן אײנ• הײסלעכן װעלםן-גרונט,—אדער ג ל ו י ב ט מען, אז םען הןןס זיך דערםןןרשט,—אזוי װערט אין גאנבן געשטילס דער מעסא• םיזישער הונגער♦. ,ןןבער נישס אין דעם מןןניזם גײט עס בײ אונז. אמתע סילןןזןןסן. די אנםי־מןןניםםישע שיטות און זײערע שרים שסײען נײ אונז נישט אין קײן קלענערער חשיבות,אײדער די מןןגיס• טישע. גײט ארײן אין דער ישיבה בו ד ו א ל י א ל ן, װןןם לערנס דעם רײנםטן ד ו א ל י ז ם. װעמעס נשמות טרעםט איר דןןרסןז די נשםות סון אזעלכע גאונים אדירים, װי ארים• טןןטעלעס, װי דעקארט. באזוכט קריטיביאלן, װאם װיל הןןנן, אז דער מענטשלעכער שכל איז בכלל נישט אין דער יכולמ אויםבוגעםינען דעם סארבןןרגענעם סוד םון דער װעלס. טרעסט איד דןןרטן נישם די נשמה סון עמנואל קאנס, דעם שארסקאנטיקן, דעם םילקאנטיקן בריליאנס אין דער םילןן• זןןםיעז אסילו בײ פ ל ו ר א ל י א ל ן, װןןם םארגינט זיך דעם לוקםוס בו גלױבן אין א םילהײט פון םארשידענע װעלסלעכע סובםטאנבן,—אויך בו זײנע סיס זיבן אדזשאן סטױארט םיל און א װיליאס ךזשײםס. װענן מיץ אײגענער ישיבה װיל איך נישט רעדן, ןןבער םארגעסט נישם: די נשמה םון א ב ע ר ג• ם ןן ן הערט זיך איין אין מײנע רײד און יי נשמה םון א דזשײמם אװדאי און אװדאי!♦. ,וןבער—ראשית חכמה—געדענקט. װןןס מיר פילןןזןןפן סון א ל ע ריכטונגען קןדערן. װי א קאנדיביא םינע קװא נןןן: זיך ארײנעגבערן בלב וןםש אין דעם ענין גוםא, אין דעם לעבן גוםא. א י ם שטודירן אין דער ערשטער ליניע. און ערשט דערנןןך,—אויב םען װיל און מען דארף,—באקאנט װערן םיט די געדאנקען, װןןם זענען ארויםגעזאנס געװןןרן װעגן אים*. ,װזןם הןןט ןןבער געסון אונזער עקלעקסיאלקעז ער. דער םוילער םוח, האט גןןרנישס געװןןלט א ל ײ ן טראכטן, אלײן םןןרשן און בויען, אלײן ארײנעגבערן זיך אין די ענינים. הןןם ער זיך םארינםעריםירט בלויז מיט די ג ע ד א נ• ק ע ן װעגן זײ. איז ער אומגעלאםן מיט זײנע תלמידים] סון אײן ישיבה אין דער אנדערער, דןן—א לעק. דןן א שםעק, דא א כאפ, דןן א לאם. בײ אײנעם געםעלט אים אײן זאך, בײ אן אנדערן אן אנדער זאך, װןןס םאסס בו דער ערשסער, װי א םינגער בו אן אויג. און ןןן א ברעקל אײגענער גײםטיקער ארבעס, ןןן א םרוװ, אלײן, זזןל זײן װיפיל עס איז, אוים• בואקערן דעם ענין, הןןט ער זיך בענויסגעעקלעקסעװעס זײך אאם ארײן, הןןבן איר די םארבן װידער א זעץ געסון אין בונטער־רויט ״סון בער און בןןרן׳. הןןט זי אויסגעשריעןנ — אוי ילעינים שגך רואותז א שאנד און א חרפה! און דןןם רופט זיך א *ןדערנער םילןןזאףזז דןןס איז דזןך דער רײנםסער עק־לעק״*י*ביזם! מיט װןןס זענט איר בעסער םאר דעם םלאך עקלעקנױע1ז םראגםאסיאל איז םריזןו געװען אזוי םארטון אין זײן עםק, אז ער הןןט גןןרנישט בא**ךקט דעם ןןנקום פון זײנע געסט. ערשם נןןך דעם אױסגעשר״• פון דער רויז, הןןט ער בוגעקערט זײן פנים בו זײ און, םאריזיגנדיק ןיך מיט גרוים דרך-ארץ, זיך געװענדס בו דער רויז סרס א לײכטן שםײכל: — א, גברת. שושנה! אויך בו םיר, ז*ין מײן געבעלט סארװןןנלסז װזןס הןןט אײך אזוי אויפגעברויזשן משסעות, גע• כאםט מיך בײ א חטאז אגב, װןןם םירם אײך א^עמען בו םירז נןןר—זעט אויף א װײלע, םײנע חשובע געססו בא!לד װערס םארטיק םײן זום,—איך שטעל עס אויף דעם גיהגוס-םײער. ןןט ערשט םאנאנדערגעלײגט,—װעלן מיר אלע אונטעילענען. װי אין םםוק שטײם, אונזערע הערבער און דערנןןך װעלןפיר זיך דורכשםועםן. די רויז הןןט, א ברוגזע, זיך זןפגעזןןגט םון דעם ״עק• לעקטישן בעסלעריזום׳ און זיך ארײנגעשטעלט אין א גראםין װאםער, װןןם איז געשטאנען אױםן טיש. ם״הויםטל הזןט א םורמל געטון: ,כ־קןןן אױםקוםען ןןן דעם״ און זיך ארונטערגערוקט אונ• סערן םיש. — א *ןןד, א שןןדז — הןןט באמערקט דער מלאך. - םיר װןןלטן געהאט א םזוםן. אויף םזוםנים זענט איר, װײ/ט אויס, גןןרנישס קײן קלײנער בעלן, הןןט װידער די רױז געלןןזט םילן אירע שטע■ כערס. נןןר אדם הןןס זץ־ בוגעזעבס בו דער םעודה און הןןט שטארק הנאה געהאט סון דעם קרעססיקן געשםאקן םאכל. נןןכן עםן הזןט דער מלאך אױםגעהערט די טענות און איז ארוים םיט א לאנגער דרשה בו דער רויז. — איר הןןט דערמזןנט, םאדאם, דעם עקלעקטיביזם און םיך הןןם איר בוגעגליק בו עקלעקטיאלן. איר הןט. הםנים, געהערס עםעם קלינגען, איר װײםט אבער נישט םון װעלכן גלןןק. איז אײך באױוםס, אז ם׳איז שוין נישטןן קײן םלאך עקלעקטיאלז אין די עולמות העליונים הזןט םען באשלןןםן, בכלל מבטל בו זײן דעם עקלעקטיזם, װי א ם־לןןזןןפישע שיםה. און װײםט איר םארװןןםז איר םײנס אםשר: דערםאר. װןןם דער עקלעקטיקער הןןט נישט געהאלסען נישם סון ״אײנהײט■ לעכקײם*, נישט םון ״אױםגעהאלטנקײטיז ןןדער דערםאר, װןןס עד הןןס זיך תמיד באנובם מיט םארשירענע עלעםענטן און הןןט זײ נישט געקןןנט בענויםהעםטן אין אײן־אײנביקן ןןרגא• נישן סיססעם, מיט אן אײנהײטלעכן גדונט-נעדאנקז הזןס איר א טעות, מאדאם! נישט אין דעם איז באשטאנען עקלעקטיאלם חטא. זײן גרעםטער חטא איז באשטאנען ןןט אין װזןם: מיר אלע. די שרים םון די אםחע סילןןזןןסישע שיטות, זעען אײנ• בוםלאגבן אין די נשמות םון די קומענדיקע אםתע םילןןזןןםן קודם״כל די ברענענדיקע לײדנשאםס בודעם א ם ת. מיר סןןדערן םון זײ, זײ זןןלן זיך ארײנטון בלב ונםש א י ן ד י ע נ י נ י ם ג ו ס א, אין דעם לעבן גוםא סון דער װעלס. זײ םוזן זיך מיען, אויסבוגעםינען דעם אינעװײ■ ניקםטן תוך אירן, װןןם האלט די בענױף אין אײנעם, יענעם אינעװײניקסטן תוך, װןןס דעם רבונו־של-עולם איז עלה־על-דעתו•